Ел тағдырындағы елшілер рөлі
Қазақ тарихында ел тағдыры сынға түскен кездер аз болған жоқ. XVIII ғасырда сыртқы жау қысымымен қатар, көрші мемлекеттермен күрделі қарым-қатынасты реттеу қажеттігі де күшейді. Осындай алмағайып заманда ел қорғаған батырлармен бірге, шешендігі мен білімін дипломатиялық қаруға айналдырған тұлғалар да ерекше рөл атқарды. Сондай тұлғалардың бірі – Төле бидің ұлы, есімі ұзақ уақыт көлеңкеде Қожабек Төлеұлы.
XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басында қазақтың ханы Әз Тәуке болды. Бұл ел тарихындағы ең күрделі кезеңдердің бірі еді. Сыртқы жау күшейіп, ішкі алауыздық елдің тұтастығына қауіп төндірді. Осындай алмағайып кезеңде Тәуке хан бірлікті бекемдеп, қазақ, қырғыз және қарақалпақ жұртын ортақ мүддеге тоғыстыруға күш салды.
Тарихшы А.Левшин қазақ деректеріне сүйене отырып, Әз Тәукені «Қазақ Ордасының Ликургі» деп бағалаған. Оның елдің әскери қуаты күшейіп, тыныштық орнады. Ханның артықшылығы – айналасына көреген, беделді әрі әділ тұлғаларды жинай білуі. Ол әлсіз руларды қорғау үшін оларды одақтарға біріктіріп, ел басқару ісіне атақты билерді тартты.
Әз Тәуке ел басқару жүйесін де реттеді. Ұлы жүзге алғаш Әлібек биді, кейін 24 жасар Төле биді, Орта жүзге қаз дауысты Қазыбек биді, Кіші жүзге Әйтекені би сайлады. Қырғыз, қарақалпақ және өзбек руларына да басшылар белгіледі. Оңтағар мен Жолболды сияқты дәулетті адамдар әскерді атпен, азық-түлікпен қамтамасыз етті.
Өкінішке қарай, XVII–XVIII ғасырлардағы қазақ батырларының әскери ерлігі мен елшілік еңбегі әлі толық зерттелген жоқ. Кеңестік кезеңде есімі жабық болған, бірақ үш ғасыр бойы халық жадында сақталған сондай тұлғалардың бірі – Қожабек Төлеұлы. Оның кіндік қаны Шу өңірінде тамғанымен, топырақ Сайрам өңіріндегі Қарамұрт ауылынан бұйырды.
Қожабек шамамен 1719 жылы Алаштың ардақтысы Төле би мен текті қожа әулетінен шыққан Бибімәриямның шаңырағында дүниеге келген. Інісі Жолан екеуі бала кезінен бірнеше тілді меңгеріп өсті. Олар ер жеткенде Әз Тәуке хан қайтыс болып, ел ішінде билікке талас күшейіп тұрған.
1718 жылы Аягөзде қазақ әскері жоңғарлардан жеңілді. Бұл шайқаста Кіші жүз ханы емес, тарихта елеусіз қалған Ұлы Орда билеушісі Абдолла ханның ұлы «Қарт Әбілқайыр» сұлтан қол бастады. Ол 1730 жылы Аңырақай шайқасында қаза тапты.
Сол заманның ерлері тек майданда ғана емес, бейбіт күнде де ел болашағы үшін күресті. Олар көрші мемлекеттермен сауатты келіссөз жүргізіп, қарулы қақтығыстардың алдын алуға ұмтылды.
XVIII ғасырдың басында Ташкент пен Түркістан қаласы қазақтар үшін басты сауда орталықтарына айналды. Алайда, құрлықтағы сауданың әлсіреуі және 1723–1727 жылдардағы жоңғар шапқыншылығы Сыр бойындағы қалаларға ауыр соққы болды. Қазақ қоғамы әлсіреп, халық жаңа жайылымдар іздеуге мәжбүр болды. Қазақ хандығының Ресеймен және Қытаймен сауда байланыстары қайта жандана бастады.
XVIII ғасырдың 30-жылдарынан бастап Сыр бойындағы қалаларды қорғау, көрші елдермен бітім орнату ісінде Әбілқайыр хан, Барақ, Жолбарыс сұлтандармен қатар Төле би мен Қазыбек би де көп еңбек сіңірді. 1739 жылы Жолбарыс хан қаза тапқаннан кейін Ұлы жүздегі негізгі билік Төле бидің қолына өтті. Ол Ресей мен Қоқан билеушілерінің арасындағы қайшылықтарды пайдаланып, қазақ жерін қорғауға бағытталған икемді саясат жүргізді. Көшпелі және отырықшы шаруашылықты ұштастырып, егіншілік пен сауданы қатар дамытуды қолға алды. Кемеңгер би осылайша қазақ дипломатиялық мектебінің негізін қалады. Бұл бағыт кейін оның ұлдары Қожабек пен Жоланның елшілік қызметінде жалғасын тапты. Төле би 1733 және 1749 жылдары Ресей билігіне хат жолдап, Ұлы жүзді қамқорлыққа алуды сұрады. Орынбор губернаторы И. Неплюевпен ауызша келіссөз жүргізу үшін Айтбай мен Жолдас батырды арнайы өкіл ретінде аттандырды.
Тарих ғылымында Төле бидің ұлы Жолан батырдың 1758 жылы Қытайға елші болып барғаны белгілі. Ал, екінші ұлы Қожабектің атқарған қызметі ұзақ уақыт көлеңкеде қалып келді.
1734 жылы жоңғар қонтайшысы Қалдан Серен Ұлы жүзге шабуыл жасағанда, Төле би ел тыныштығын сақтау үшін ұлы Қожабекті аманатқа беруге мәжбүр болды. Ол ойрат тілі мен жазуын, яғни тоте бичигті меңгеріп, жоңғарлардың әскери құпиялары мен психологиясын зерттеді. Елге оралған соң Ташкент медресесінде білімін жетілдіріп, әкесінің жанында жоңғарлармен жүргізілген келіссөздерге белсене қатысты.
1740 жылы Әбілмәмбет хан мен Абылай сұлтан бастаған қазақ билеушілері Ресейге ант берді. Бұған өшіккен Қалдан Серен 1741 жылы Абылайды тұтқынға түсірді. Сонда Төле би мен Кіші жүздің ханы Әбілқайыр Ресей астанасы Санкт-Петербургке төтенше елшілік жіберуді ұйғарды. Бұл жауапты миссияны Ұлы жүзден Қожабек Төлеұлына, Кіші жүз бен Орта жүзден Құттымбет батырға жүктеді. Ташкенттен Төле би мен Қойгелді батырдың батасын алып шыққан елшілікті Әбілқайыр хан өз ордасында қарсы алды. Оларды Ресей шекарасына дейін күзетпен шығарып салуды ұлы Ералы сұлтанға тапсырды. Нәтижесінде Қожабек бастаған елшілік 1742 жылдың мамыр айында Ресей империясының астанасына аман-есен жетті.
Қожабек пен Құттымбет Санкт-Петербургте екі мәселе көтерді. Біріншісі – Абылай сұлтанды тұтқыннан босатуға Ресейдің араласуы. Екіншісі – оңтүстік қалалардың қауіпсіздігі үшін орыс протекторатын тану. Келіссөз нәтижесінде Ресей билігі 1742 жылдың қыркүйегінде майор К. Миллер бастаған елшілікті жоңғарларға аттандырды. Төле би бұл миссияға жоңғар заңдары мен тілін жетік білетін ұлы Қожабек пен Ниязбекті қосты.
Миллер бастаған 11 адамдық топ қазақ даласымен жүріп отырды. Жолда оларға Барақ сұлтан мен Төле бидің арнайы елшісі Баян батыр қосылды. Жетісу байлары оларды көлікпен қамтамасыз етті.
Жоңғар қонтайшысы Қалдан Серен майор Миллерді жеке қабылдаудан бас тартқанда, Қожабек пен Ниязбектің беделі шешуші мәнге ие болды. Елшілер Шу өзеніне жақындағанда алдарынан жоңғардың қарулы жасағы көрінді. Миллер күшпен алға ұмтылмақ болғанда, Қожабек оны тоқтатып, бұл Сары Манжының шекаралық күзеті екенін түсіндірді. Ол ағасы Ниязбекпен бірге қаруларын тастап, жоңғар тілінде келіссөз жүргізді. Қожабектің бір заманда жоңғар ордасында аманатта болғаны оларға қауіпсіздік тұрғысынан үлкен артықшылық берді.
Жоңғар күзетшілері елшілерді өткізу үшін жазбаша құжат талап етті. Миллердің қолындағы Ресей хатын оқи алмаған соң, Қожабек оның мазмұнын жоңғар тілінде түсіндірді. Оның сөзін Орынбордан қайтқан жоңғар елшісі Қашқа да растады. Осылайша Қожабектің тапқырлығы Шу өзеніндегі шиеленісті бейбіт жолмен шешіп, елшілердің сапарын одан әрі жалғастыруына мүмкіндік берді.
Алайда, Жетісудағы жоңғар шекара әскерінің басшысы Сары Манжы елшілерді тұтқын ретінде қарсы алды. Ол орыстарды қамап, қазақ батырларын өлтіремін деп қоқан-лоққы жасады. Майор Миллердің уәжі оларға өтпеді. Осы сәтте Қожабек тағы да жауапкершілікті өз мойнына алды. Ол ойраттардың ішкі этикасы мен саяси тәртібін пайдаланып, ноянның ашуын басты. Ол Төле би мен Әбілқайыр ханның Ресеймен бірлесіп қимылдап отырғанын қолындағы хаттар арқылы дәлелдеді. Егер жоңғарлар агрессияға барса, қазақ жасағы мен орыс әскері бір мезгілде соққы беруі мүмкін екенін ескертті. Қалдан Серен мен Сары Манжы Абылай сұлтанды тұтқында ұстау бірден екі майданда соғыс ашуға әкелетінін анық түсінді. Нәтижесінде 1743 жылдың көктемінде Абылай сұлтан ресми түрде босатылып, қазақ даласына құрметпен қайтарылды. Миллердің отряды да Қожабектің ұсынысымен Ташкент пен Түркістан арқылы аман-есен еліне оралды.
Бұл тарихи оқиға Қожабек Төлеұлын қайсар әрі талантты дипломат ретінде танытты әрі мойындатты. Ол Қазақ хандығы, Жоңғария және Ресей империясы арасындағы күрделі қатынастарда маңызды тұлғаға айналды.
Мұхитхан ҮМБЕТҰЛЫ,
«Қазақтану» ғылыми-зерттеу орталығының директоры,
тарихшы-этнолог.
Берген ЕРЖАППАР, Халықаралық Психология ғылымы академиясының
корреспондент-мүшесі.
MELVINA S. DRUMMOND
It all started when I had reached rock bottom; I was tired of trying my luck without ever getting anything in return. The lottery had become a source of disappointment rather than a dream for me, and I was on the verge of giving up on it entirely. Then I heard about Priest Alaska from someone whose life had changed dramatically after getting in touch with him. At first, I was skeptical, but curiosity got the better of me. When I finally reached out to him, he spoke calmly and confidently; he explained that success sometimes depends not just on luck, but on removing the blockages holding you back. I followed his instructions step by step, even though I still harbored doubts deep down. A few days later, I decided to try my luck at the lottery again, incorporating his advice. When the results came in, I froze in disbelief: I had actually won $16.8 million. That moment changed everything for me. It wasn't just about the money; it was the realization that taking a chance on something new can pay off—because that is how doors open to possibilities you never dared to dream of. If you, too, are feeling stuck and need a breakthrough, you can contact Priest Alaska via email alaskaspellcaster44@gmail.com or WhatsApp +233 59 274 5728.
MELVINA S. DRUMMOND
It all started when I had reached rock bottom; I was tired of trying my luck without ever getting anything in return. The lottery had become a source of disappointment rather than a dream for me, and I was on the verge of giving up on it entirely. Then I heard about Priest Alaska from someone whose life had changed dramatically after getting in touch with him. At first, I was skeptical, but curiosity got the better of me. When I finally reached out to him, he spoke calmly and confidently; he explained that success sometimes depends not just on luck, but on removing the blockages holding you back. I followed his instructions step by step, even though I still harbored doubts deep down. A few days later, I decided to try my luck at the lottery again, incorporating his advice. When the results came in, I froze in disbelief: I had actually won $16.8 million. That moment changed everything for me. It wasn't just about the money; it was the realization that taking a chance on something new can pay off—because that is how doors open to possibilities you never dared to dream of. If you, too, are feeling stuck and need a breakthrough, you can contact Priest Alaska via email alaskaspellcaster44@gmail.com or WhatsApp +233 59 274 5728.
MELVINA S. DRUMMOND
It all started when I had reached rock bottom; I was tired of trying my luck without ever getting anything in return. The lottery had become a source of disappointment rather than a dream for me, and I was on the verge of giving up on it entirely. Then I heard about Priest Alaska from someone whose life had changed dramatically after getting in touch with him. At first, I was skeptical, but curiosity got the better of me. When I finally reached out to him, he spoke calmly and confidently; he explained that success sometimes depends not just on luck, but on removing the blockages holding you back. I followed his instructions step by step, even though I still harbored doubts deep down. A few days later, I decided to try my luck at the lottery again, incorporating his advice. When the results came in, I froze in disbelief: I had actually won $16.8 million. That moment changed everything for me. It wasn't just about the money; it was the realization that taking a chance on something new can pay off—because that is how doors open to possibilities you never dared to dream of. If you, too, are feeling stuck and need a breakthrough, you can contact Priest Alaska via email alaskaspellcaster44@gmail.com or WhatsApp +233 59 274 5728.
MELVINA S. DRUMMOND
It all started when I had reached rock bottom; I was tired of trying my luck without ever getting anything in return. The lottery had become a source of disappointment rather than a dream for me, and I was on the verge of giving up on it entirely. Then I heard about Priest Alaska from someone whose life had changed dramatically after getting in touch with him. At first, I was skeptical, but curiosity got the better of me. When I finally reached out to him, he spoke calmly and confidently; he explained that success sometimes depends not just on luck, but on removing the blockages holding you back. I followed his instructions step by step, even though I still harbored doubts deep down. A few days later, I decided to try my luck at the lottery again, incorporating his advice. When the results came in, I froze in disbelief: I had actually won $16.8 million. That moment changed everything for me. It wasn't just about the money; it was the realization that taking a chance on something new can pay off—because that is how doors open to possibilities you never dared to dream of. If you, too, are feeling stuck and need a breakthrough, you can contact Priest Alaska via email alaskaspellcaster44@gmail.com or WhatsApp +233 59 274 5728.
MELVINA S. DRUMMOND
It all started when I had reached rock bottom; I was tired of trying my luck without ever getting anything in return. The lottery had become a source of disappointment rather than a dream for me, and I was on the verge of giving up on it entirely. Then I heard about Priest Alaska from someone whose life had changed dramatically after getting in touch with him. At first, I was skeptical, but curiosity got the better of me. When I finally reached out to him, he spoke calmly and confidently; he explained that success sometimes depends not just on luck, but on removing the blockages holding you back. I followed his instructions step by step, even though I still harbored doubts deep down. A few days later, I decided to try my luck at the lottery again, incorporating his advice. When the results came in, I froze in disbelief: I had actually won $16.8 million. That moment changed everything for me. It wasn't just about the money; it was the realization that taking a chance on something new can pay off—because that is how doors open to possibilities you never dared to dream of. If you, too, are feeling stuck and need a breakthrough, you can contact Priest Alaska via email alaskaspellcaster44@gmail.com or WhatsApp +233 59 274 5728.
Togbe Moller
A Powerful herbal healer called Dr. Lucky who uses his natural herbs to cure my Herpes Infection I suffered from 3 years, but now i am free from this deadly disease that has been a problem to my living, after using Dr. Lucky herbal medication within 2 Weeks and 3 days, i was diagnosed negative, I will recommend Dr. Lucky to everyone reading this article because this herbal healer is capable of healing anything below. 1. Diabetes 2. HIV 3. CANCER 4. Lymphoma disease 5. Conceived a child 6. Fibroid Contact Dr Lucky WhatsApp or Call Number: +2347071651140 or Email him: drluckyherbalcure@gmail.com God bless you sir, And also visit his page link below???????????????????? https://www.facebook.com/profile.php?id=61591862979025
Togbe Moller
A Powerful herbal healer called Dr. Lucky who uses his natural herbs to cure my Herpes Infection I suffered from 3 years, but now i am free from this deadly disease that has been a problem to my living, after using Dr. Lucky herbal medication within 2 Weeks and 3 days, i was diagnosed negative, I will recommend Dr. Lucky to everyone reading this article because this herbal healer is capable of healing anything below. 1. Diabetes 2. HIV 3. CANCER 4. Lymphoma disease 5. Conceived a child 6. Fibroid Contact Dr Lucky WhatsApp or Call Number: +2347071651140 or Email him: drluckyherbalcure@gmail.com God bless you sir, And also visit his page link below???????????????????? https://www.facebook.com/profile.php?id=61591862979025