«Храпуновтың бейталант ұлын чемпион еткеніме өкінемін»

Ел спортының тарихында аты зор құрметпен аталуы тиіс, бірақ, бүгінде көзден таса қалып бара жатқан қайраткер ұл-қыздар аз емес. Солардың бірі – Оңтүстік өңірінде каратэ-до спорты мен бұқаралық спорттың негізін қалаушы, бес бірдей ҚР еңбек сіңірген жаттықтырушысын даярлаған білікті бапкер Намазбай Әбдіқұлов. Тәуелсіздіктің елең-алаңында қазақ каратэсін халықаралық аренаға шығарып, Азиядағы каратэден тұңғыш қазақ төрешісі атанған жерлесіміз бүгінде Өзбекәлі Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университетінде жастарға дәріс беріп жүр. Біз таяуда Намазбай ағаға арнайы сәлемдесе барып, өмірдегі табыстары мен өкініштері, спорттағы үлкен жеңістері жайлы айтып беруін өтінген едік.

– Сұхбатымызды балалық шағыңыздан бастасақ. Әуелі туып-өскен ортаңыз бен отбасыңыз туралы айтып берсеңіз?

– Менің аталарымның өмір жолы ел тарихындағы ең бір қиын кезеңдерге тап келді. Кеңес өкіметі орнап, қазақ даласында кәмпескелеу мен ашаршылық басталған кез. Өкімет халықтың қолындағы малын тегіс сыпырып алған соң атам Әбдіқұл елді ашаршылықтан аман алып қалудың амалын іздейді. Осылайша атам бір түннің ішінде үйір-үйір жылқыны, отар- отар қойды, жиған-терген мүлкін түгел тастап, ең бастысы бастың амандығы деп, керекті заттарын үш түйеге артып, Өзбек-станға көшіп кетеді. Сол қуғын-сүргіннің салдарынан мен 1956 жылы Өзбекстан аумағында дүниеге келгенмін. 

Мен 3-сыныпқа баратын кезде әкем үйде үлкен жиын жасады. «Бұл жерде қалуға болмайды, бәрібір өз елімізге, өз жерімізге баруымыз керек» деді. Осылайша, 1966 жылы атамекенге көшіп келіп, қазіргі Келес ауданы, Абай ауылына қоныс тептік.

– Елге оралған соң мектеп қабырғасында жүріп спортпен айналыса бастадыңыз ба? Спортқа деген сүйіспеншілігіңізді кім оятты?

– Әкеме рахмет айтамын, елге келген соң оқуымызды жалғастырдық. Ол кезде «спортшы боламын» деген ой үш ұйықтасам түсіме кірмейтін. Бір күні біздің мектепке дене шынықтыру пәнінен сабақ беруге Ибадулла Тілләев деген кісі келді. Ол кісі Мәскеудегі жоғары дене тәрбиесі институтын бітірген, кезінде КСРО құрамасы сапында өнер көрсеткен, бірақ жарақатына байланысты үлкен спорттан кетіп, біздің ауылға жолдамамен келген екен. Сол кісі мектепке келе сала еркін күрес пен қазақ күресі секциясын ашты. Мектепті бітіргенде мен спорт шеберлігіне үміткер нормативін орындап қойған едім. Қанша жақсы оқысам да, бірден жоғары оқу орнына түсе алмадым. Менің арманым  дене шынықтыру және спорт факультетіне түсу еді. Ал, әкемнің арманы басқаша болатын. Ол менің инженер-құрылысшы болғанымды қалады.

Сөйтіп жүргенде 1974 жылы әскерге кетіп, 1976 жылы оралдым. Келген соң әкемнің тілегін орындау үшін ҚазХТИ-ге оқуға түстім. Әке тілегімен 5 жыл құрылыста прораб болып жұмыс істедім. Әкем қайтыс болғаннан кейін жақсы жалақыны, құрылыс саласындағы әжептәуір қызметімді тастап, біржолата спортқа кеттім. Айлығы өте төмен болса да бапкерлік жолды таңдадым.

– Бапкерлік жұмысты 1983 жылы бастадым дедіңіз. Ал, оған дейін Шығыс жекпе-жегіне, соның ішінде каратэге қалай келдіңіз?

– 1976 жылы әскерден оралғаннан кейін каратэ-до деген спортқа ерекше ықыласым ауды. Бұл шыдамдылыққа, табандылыққа баулитын мүлде басқа әлем еді. Ол кезде жатақханада бірге тұратын екі бала осы спорт түріне қатысатын. Екеуі күнде кешке жаттығуға кетеді, арман-мақсаттарын айтып жүреді. Бір күні олар жаттығуға киетін киімдерін (кимоно) алып келді. Соны көріп, «бұл не қылған киім? Мен де барайыншы бұл спортқа» дедім. Олар «сені алмайды, біріншіден, кимоноң жоқ, екіншіден, бапкеріміз өте қатал» деп бетімді қайтарып тастады.

Бірақ, бұл сөз мені одан бетер қайрады. Бірде олар ауылға кеткенде, кимоноларын алып, тігінші әпкеме апардым. Екі ақ жайма сатып алып, «маған осыған ұқсатып киім тігіп беріңізші» деп өтіндім. Олардың киімінің өлшемі маған келмейтін, бірақ әпкеміз үлгіге қарап отырып, маған өте әдемі кимоно тігіп берді. Жігіттер ауылдарынан қайтып келген соң да «бәрібір бармайсың, киімің жоқ» деді. Мен «міне, кимоном бар!» деп  олармен бірге жаттығуға тарттым.

Жаттықтырушымыз – ұзын бойлы, көзілдірік таққан, өзі дәрігер, профессордың баласы еді. Сондай білімді азамат Польшада оқып жүріп, жапон шеберлерінен тәлім алып, «қара белбеу» иеленген екен. Ол заманның әділеттілігін көрмейсіз бе, шетелде оқыған профессордың баласы болса да, мемлекеттік жолдамамен жұмыс істеу үшін Шымкентке жіберілген. Сол кісі келіп, Шымкентте алғаш рет каратэ тобын ашты.

– Спортзалдың табалдырығын аттаудың өзі оңай болмаған сияқты. Бапкер сізді секцияға бірден қабылдады ма?

– Қайдағы, қабылдау былай тұрсын, есікті тарс жауып алды! Өзі алып денелі, көп сөйлемейді, өте қатал. Бір апта бойы бардым,  кіргізбейді. Бірақ, менің бойымда бала кезден қайсарлық, намыс, өжеттік бар еді. Ақырында «не де болса осы кісінің қолында жаттығамын, болмаса осы кісімен төбелесемін!» деп шештім.

Кезекті рет барғанымда ол кісі есікті жаба бергенде аяғымды тіреп қалдым. Ол есікпен қысып тұр, мен де аяғымды тартпаймын. Мен төменнен жоғары қарап тұрмын, ол төбемнен қарап тұр. Бапкер менің бойымдағы қайсарлық пен табандылықты байқап, есікті айқара ашты да: «Ну, настырьный казах, зайди!» деді. Есіктен осылай кірген мен кейін сол қатал бапкердің ең мықты, ең сүйікті шәкіртіне айналдым. 

Ол уақыттары бұл спорт түрі әлі ресми түрде қолға алына қоймаған, ел көрмеген жаңа дүние еді. 1980 жылы Ұлы Жеңістің 35 жылдық мерейтойы мен Мәскеу Олимпиадасының құрметіне Орталық стадионда 20 000 адам жиналған үлкен мәдени-

спорттық фестиваль өтті. Трибунада  облыстың бірінші басшысы Асанбай Асқаров отырды. Сол іс-шарада қаладағы үш бапкердің шәкірттері – ең алғашқы 200 каратэші көпшіліктің алдында өнер көрсеттік. Тіпті, жолым болып, ең алдыңғы саптың дәл ортасында мен тұрдым. Сол сәтте мінбеде отырған Асанбай Асқаров атамыздың бізге ризашылықпен қарап отырғанын өз көзіммен көрдім. Еңбегіміз жанып, шетелге (ГДР-ге) жарысқа баратын арнайы жолдама да берілді. Ол заманда шетелдегі жарыстарға жолдама алу деген өте сирек әрі үлкен мәртебе болатын.

– ГДР-дегі жарыстарыңыз қалай өтті? 

– Германияға барғаннан кейін неміс жастары менің шеберлігіме, күшіме қайран қалды. Риза болып, мені жастардың демалыс орнына, дискотекаға алып барды. Жас кезімде би билегенді өте жақсы көретінмін, би менің хоббиім еді. Еуропадағы сол дискотекаға кірсем, ортада бәрі қоршап алған, ал, жапон қыздарына ұқсайтын өте әдемі, сұлу қыз билеп жүр екен. Мен сол қызбен билейін деп  жұртты қаға-маға ортаға ұмтылдым. Мен де жаман билемеймін, ол қыз да өте әдемі билейді екен. Сөйтіп екеуміз ортада билеп, танысып кеттік. Сол ГДР-де билеп жүріп танысқан сұлу қыз – осы қазіргі үйдегі апайларыңыз, жан-жарым. Екеуміз ГДР-де танысып, арада бір жыл өткен соң отау құрдық. Елге келгенде жұрттың бәрі таңғалып, «ойбай, мынау Германиядан Камила деген немістің қызын әкепті» деп гу-гу сөз қылды (күледі). Қазір, Аллаға шүкір, сол сапардан басталған махаббатымыздың арқасында үш ұл, бір қыз сүйіп, үбірлі-шүбірлі, бақытты отбасы болып отырмыз.

Үлкен ұлым Қуаныш – каратэден спорт шебері, әскерде арнайы жасақта қызмет етеді. Қызым Жұлдыз да каратэден спорт шебері атанған. Қазір – дәрігер. Ортаншы ұлым Алмаз – спорт шеберлігіне үміткер. Кенжеміз Болат – спорттың 5 түрін меңгерген, әмбебап спортшы.

– Алғашқы шәкірттеріңіздің жетістіктері туралы айтып берсеңіз?

– 1983 жылдан бастап бапкермін, шүкір, еңбегіміз жанды. 1991 жылы менің ең алғашқы шәкіртім – аңыз балуан Қажымұқан атамыздың туған немересі Шаттық Қажымұқанов каратэден тәуелсіз Қазақстанның ең алғашқы чемпионы атанды!

Содан кейін жеңісті жолымыз жалғаса берді. 1992 жылы Санкт-Петербургте контактілі  каратэден Венера Исабаева чемпион болды. 1993 жылы егемен ел ретінде Тайваньда өткен Азия чемпионатына қатысып, Венера 3-орынды иеленді. Осылайша шәкірттеріміз Қазақстан, Азия, әлем чемпионаттарында топ жара бастады. Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша каратэден 10 жыл бойы аға жаттықтырушы болып қызмет еттім.

– Спорттағы сан жылдық бапкерлік жолыңызға көз жүгірткенде, ең басты жетістігім деп нені айтар едіңіз?

– Спорттық мансабымдағы ең үлкен мақтанышым – өзім тәрбиелеген бес бірдей шәкіртімнің ҚР еңбек сіңірген жаттықтырушысы деген жоғары атаққа ие болуы. Олар – Нұрмахан Мелдеханов (Түркістан облыстық спорт мектебінің директоры), Жаңабай Әшірбаев кезінде 7 жыл каратэмен айналысып, кейін кикбоксингке ауысып, әлем чемпиондарын шығарды, қазір мемлекеттік аға жаттықтырушы, Шаттық Қажымұқанов, Данияр Исабаев (қазір Түркістан қаласында қысқы спорт мектебінің директоры) және Серік Кәрібаев (Шымкент қалалық спорт мектебінің директоры). Осы бапкерлердің бәрін кезінде спортқа өзім баулыған едім.

– Шәкірт тәрбиелеп қана қоймай, халықаралық дәрежедегі төреші де болдыңыз. Әділ төрелік ету айтарға ғана оңай, осы қызметіңізде іштей өкінген сәттеріңіз болды ма?

– 1993 жылы Тайваньда өткен Азия чемпионатында мен бірінші болып халық- аралық дәрежедегі төрешілікке емтихан тапсырдым. Ол кезде төреші болу оңай емес еді, ағылшын тілінде 150 сұрақ беріледі, одан өту балы 80 пайыздан кем болмауы керек. Сол сыннан сүрінбей өтіп, Азиядағы бірінші қазақ төрешісі атандым.

Иә, біліп-білмей істеген қателіктердің арға маза бермейтіні рас. Кейде солай істеуге тура келеді. ...Мәселен, сол кезде Алматы қаласының әкімі болған Виктор Храпуновтың баласы каратэмен шұғылданатын. Бір жарыста ҚР каратэ-до федерациясының президенті Жасталап Санауов келіп, «аға, осы жарыста Храпуновтың баласын чемпион қылайық, қала әкімі біздің федерацияға, спортқа үлкен көмек беріп жатыр, өтініш» деді. Ал, ол бала спортта, орысша айтқанда, «мешок» (қапшық) еді, өзге балалардың жанында мүлдем шеберлігі жоқ еді. Сол баланы чемпион қылдық...

– Өмірдегі ең үлкен жеңісім деп қай жеңістеріңізді айтар едіңіз?

– Спорттағы жеңістерімді айтар едім. Одан артық жеңіс менде жоқ! Мемлекет тарапынан жоғары марапаттар мен төсбелгілер иелендім, шүкір, еңбегіміз бағаланды. Бірақ, спорттағы жеңістің орны бөлек. Шәкірттерімді жеңістің биік тұғырына шығарып, көк байрағымыз көкте желбіреп, Әнұран шырқалғанда ұлттық рухтың асқақтағанын сезіну – менің өмірдегі ең үлкен жеңісім!

Осы орайда Қажымұқан атамыздың туған немересі – Шаттық Қажымұқановтың тарихын айтайын. Басында, жаттығуға алғаш келгенде оның тегі Елеусінов болатын. Мен оның аңыз балуанның немересі екенін білмедім. Марқұм анасы маған баласын жетектеп әкеп тұрып, «балам, осы ұлымды саған аманат ретінде тапсырамын. Сүйегі менікі, еті сенікі! Өзің сияқты азамат, патриот қылып тәрбиелеп шығар» деп тапсырды. Ол кісі менің бапкерлік жолымдағы ең алғаш ақ батасын берген ана еді.

Бірде Темірлан ауылынан келген адамдар «Қажымұқан атамыздың зиратына қаладан бір бала келіп, басын иіп, ұзақ дұға жасап отырады екен» дегенді айтты. Тексеріп қарасам, ол өзімнің шәкіртім Шаттық болып шықты.

Сонда Шаттықты шақырып алып, сұрадым: «Иә, ұстаз, менің әкем Айдархан – Қажымұқан атамыздың туған ұлы. Кезінде әкеміз бен анамыздың арасында түсініспеушілік болып, анамыз ренжіп, бәрімізді өз тегіне Елеусінов қылып жаздырып жіберген еді» деп шындықты айтты.

Осы жағдайды естіген соң сабылып жүріп, 1998 жылы сол кездегі Шымкент қаласының әкімі Қылышбек Ізбасханов ағамызға кірдім. «Осындай ұлы тұлғамыз, ардақты Қажымұқан бабамыздың туған немересі, Қазақстанның тұңғыш чемпионы болып жүр, бірақ жұрт оның тегін білмейді» деп жағдайды түсіндірдім. Сөйтіп, қала әкімінің тікелей қолдауымен, заңды құжаттары түзетіліп, Шаттыққа бабасының тегі ресми түрде қайтарылды.

Ең қуаныштысы, Шаттық Қажымұқанов 2002 жылы Пусанда өткен жазғы Азия ойындарының күміс, 2006 жылы Дохада өткен Азиаданың қола жүлдегері атанып, қазақстандық жанкүйерлерді қуантты.

– Уақыт бөліп, мазмұнды әңгіме айтып бергеніңіз үшін көп-көп рахмет!

Сұхбаттасқан Ерболат Айнабеков,

«Оңтүстік Қазақстан».