Жемқорлықпен күресте терең зерттеулер қажет

Ерболат АЙНАБЕКОВ,

«Оңтүстік Қазақстан».

 

Экономикалық зерттеулер көрсеткендей, жемқорлық деңгейі жоғары ортада капитал емес, «байланыстар» бәсекеге түседі. Мұндай экожүйеде ең дарынды өнертапқыштар, жас кәсіпкерлер мен креативті стартаптар нарықтан ығысып шығады. Өйткені олардың интеллектуалдық өнімі қаншалықты мықты болса да, бюрократиялық кедергілер мен «ойын ережелерін» айналып өтуге ресурстары жетпейді.

Бұл – мемлекеттің болашағына жасалған ең үлкен қиянат. Нарықта идеялар емес, әкімшілік ресурс жеңетін болса, ел экономикасы «шикізаттық тәуелділіктен» ешқашан құтыла алмайды. Яғни, парақорлық бар жерде ешқашан отандық Apple немесе SpaceX деңгейіндегі жаһандық брендтер тумайды.

Бүгінде әлемдік IT қауымдастық жемқорлықты жоюдың ең сенімді тәсілін ұсынып отыр. Ол – шешім қабылдау процесінен адам факторын толықтай сызып тастау. Қарапайым цифрландыру (сайттар мен қосымшалар) мәселені ішінара ғана шешті, өйткені оның артында бәрібір деректерді өңдейтін шенеунік отыр.

Болашақтың антикоррупциялық моделі – Блокчейн және Смарт-келісімшарттар (Smart Contracts). Мұндай жүйеде мемлекеттік бюджеттің бөлінуі, тендерлер мен жер телімдерінің берілуі код арқылы автоматты түрде атқарылады. Компьютерлік бағдарламаға пара ұсына алмайсың, оның «көңілін табу» немесе «танысын араға салу» мүмкін емес. Алгоритм тек нақты шарттар орындалғанда ғана (мысалы, жұмыс сапалы біткенде) қаржыны автоматты түрде аударады. Бұл – мемлекеттік басқарудағы «Нөлдік сенім» (Zero Trust) принципі.

Қазіргі таңда дамыған елдердің қаржылық мониторинг жүйелеріне Жасанды интеллект (ЖИ) белсенді енгізілуде. ЖИ миллиондаған транзакцияларды, мемлекеттік сатып алуларды және шенеуніктердің шығыстарын секунд ішінде талдап, күмәнді схемаларды бірден анықтайды.

Адам көзінен таса қалатын, офшорлар мен туыстардың атына жазылған мүліктердің логикалық байланысын нейрожелілер демде тауып береді. Алдағы онжылдықта қаржы нарығының толық ашықтығы (Digital Traceability) пара берудің физикалық мүмкіндігін жоққа шығармақ. Ақшаның әрбір тиынының қайдан келіп, қайда кеткені цифрлық із қалдыратын заманда, заңсыз кіріс табу мағынасыз болып қалады.

Сыбайлас жемқорлықпен күрес – бұл тек өткен күннің қылмыскерлерін жазалау емес, бұл – болашақтың интеллектуалды экожүйесін құру. Біз технология мен экономикалық ашықтықты ілгерілету арқылы парақорлықты тиімсіз, қауіпті және техникалық тұрғыдан мүмкін емес деңгейге жеткізуіміз керек. Болашақтың әділ қоғамы – заңы қатал ғана емес, жүйесі мөлдір әрі таза қоғам.