Ұлыбритания ұлы держава болып қала ала ма?
Маржан ЖАМАНҚҰЛОВА,
«Оңтүстік Қазақстан».
Елдегі саяси дүмпулер бүгінде осы сұрақты қоюға мәжбүр етіп отыр. Ұлыбритания – бірнеше ғасыр бойы әлемдік саясаттың, экономиканың және халықаралық қатынастардың қалыптасуына орасан зор ықпал еткен мемлекеттердің бірі һәм бірегейі. Бір кездері Британ империясының ықпал ету аумағы әлемнің төрт тарабына тегіс жетіп, Лондон дүниежүзілік саясаттың негізгі орталықтарының біріне айналды. Өнеркәсіптік революция, теңіздегі үстемдік, халықаралық сауда, қаржы жүйесі, дипломатия және әскери қуат Ұлыбританияны ұзақ уақыт бойы жаһандық державалардың алдыңғы қатарына шығарды. Алайда, бүгінде сол қуатты мемлекеттің алдында мүлдем басқа сипаттағы проблема тұр. Ол «Ұлыбритания өзінің қазіргі аумақтық және саяси тұтастығын сақтап қала ала ма?» деген мәселе...
Ұлыбритания корольдігі бір ғана мемлекеттен тұрмайды. Оның құрамында Англия, Шотландия, Уэльс және Солтүстік Ирландия бар. Бұл төрт мемлекет тарихи тұрғыдан әртүрлі жолдармен қалыптасып, кейін саяси одақтар арқылы бір мемлекетке бірікті. Сондықтан Ұлыбританияның бірлігі қарапайым әкімшілік шекарадан гөрі күрделі тарихи және саяси келісімге негізделген. Бүгінде сол келісімнен береке қашып тұр.
Әсіресе, Шотландияның тәуелсіздігі туралы мәселе Ұлыбританияның болашағы үшін маңызды факторға айналды. 2014 жылы Шотландияда тәуелсіздік жариялау жөнінде референдум өтіп, сол кезде халықтың басым бөлігі Ұлыбритания құрамында қалуды таңдаған еді. Бірақ, бұл шешім тәуелсіздік идеясын үзілді-кесілді тоқтатқан жоқ. Керісінше, Brexit-тен кейін бұл мәселе қайтадан күшейді. Шотландия тұрғындарының басым бөлігі Еуропалық Одақ құрамында қалуды жақтағанымен, жалпы Ұлыбритания Brexit арқылы Еуропалық Одақтан шығуды таңдады. Осыдан кейін Шотландияда «біздің саяси таңдауымыз Англияның таңдауынан өзгеше болса, неге біздің болашағымызды бүкіл Ұлыбритания шешуі керек?» деген пікір күшейе түсті.
Биыл Шотландия үкіметінің тәуелсіздік жөніндегі жаңа референдум өткізу туралы заң жобасын жариялауы бұл мәселенің әлі де күн тәртібінде тұрғанын көрсетті. Дегенмен, қазіргі уақытта Лондон жаңа тәуелсіздік референдумын қолдамайды. Сондықтан Ұлыбритания жақын арада міндетті түрде төрт мемлекетке бөлініп кетеді деп айтуға әлі ерте. Бірақ, тәуелсіздік туралы пікірталастың қайта жандануының өзі елдің болашағына қатысты саяси сигнал ретінде қарастырылуы мүмкін.
Ұлыбританияның тағы бір ерекше аймағы Солтүстік Ирландияның жағдайы Шотландиядан өзгеше. Солтүстік Ирландияның негізгі проблемасы тәуелсіздік алу емес, Ұлыбритания құрамында қалу немесе Ирландия Республикасымен бірігу мәселесіне байланысты. Бұл мәселенің тарихи, діни және саяси тамыры өте терең. 1998 жылғы Good Friday Agreement Солтүстік Ирландияның конституциялық мәртебесі халықтың еркіне негізделуі керек екенін бекітті. Егер болашақта Ирландиямен бірігуді қолдайтын қоғамдық пікір айқын басымдыққа ие болса, арнайы референдум өткізу мәселесі туындауы мүмкін. Демек, Ұлыбританияның болашағын анықтайтын факторлардың бірі – Солтүстік Ирландиядағы саяси өзгерістер болуы ықтимал.
Уэльстегі жағдай әзірге Шотландиядағыдай өткір емес. Дегенмен, мұнда да ұлттық сана мен автономия мәселелері жиі қозғалады. Уэльс қоғамында Лондоннан көбірек саяси және экономикалық өкілеттік талап ету туралы пікірлер кездеседі. Бұл міндетті түрде тәуелсіздікке алып келеді деген сөз емес. Болашақта аймақтық автономияны кеңейту, қаржылық дербестікті нығайту немесе орталық билік пен аймақтар арасындағы өкілеттіктерді қайта бөлу секілді нұсқалар да қарастырылуы мүмкін.
Ал, Англияның өзі бұл процестің негізгі әрі ең ірі бөлігі болып қала береді. Егер Шотландия тәуелсіздік алатын болса, мәселе тек Шотландияның тағдырымен шектелмей, ол Англияның да саяси және экономикалық болашағына әсер етеді. Өйткені, қазіргі Ұлыбританияның мемлекеттік жүйесі ғасырлар бойы қалыптасқан ортақ институттарға сүйенеді. Бір мемлекеттің бөлінуі қалған мемлекеттердің арасындағы саяси және экономикалық қатынастарды да қайта қарауды талап етеді.
Ұлыбританияның ішкі мәселелерінің күшеюіне Brexit-тен бөлек, орталық билік пен аймақтардың арасындағы өкілеттік мәселесі де әсер етеді. Шотландия, Уэльс және Солтүстік Ирландияның өз парламенттері мен үкіметтері бар және олар бірқатар ішкі мәселелерді өздері шешеді. Бірақ, сыртқы саясат, қорғаныс және конституциялық сипаттағы маңызды мәселелер Лондонның құзырында қалып отыр. Осыдан келіп аймақтық ұлттық қозғалыстардың «Егер біз өзіміздің білімімізді, денсаулық сақтау жүйемізді және басқа да салаларымызды басқара алсақ, неге өзіміздің саяси болашағымызды да өзіміз шешпеуіміз керек?» деген сұрақ туындайды.
Алайда, тәуелсіздік мәселесіне тек ұлттық сезім тұрғысынан қарауға болмайды. Оның өте күрделі экономикалық жағына да назар аударылғаны абзал. Егер Шотландия тәуелсіз мемлекетке айналса, ортақ мемлекеттік қарыз қалай бөлінеді, валюта қандай болады, Ұлыбританияның қалған мемлекеттерімен сауда қалай жүргізіледі, Еуропалық Одақпен қарым-қатынас қалай қалыптасады, мұнай-газ ресурстарының мәртебесі қандай болады, әлеуметтік төлемдер мен зейнетақы жүйесі қалай қаржыландырылады деген сұрақтар туындайды. Сонымен қатар әскери базалар, қорғаныс жүйесі және Ұлыбританияның ядролық қаруы сияқты стратегиялық мәселелер де қайта қаралуы мүмкін.
Екінші жағынан, Ұлыбритания құрамында қалуды қолдайтындар да маңызды аргументтер келтіреді. Біртұтас мемлекет үлкен ортақ нарықты, ортақ қаржы жүйесін және халықаралық деңгейдегі саяси салмақты қамтамасыз етеді. Лондон әлемдегі маңызды қаржы орталықтарының бірі болып қала береді. Ұлыбританияның дипломатиялық ықпалы, әскери мүмкіндіктері, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіндегі тұрақты мүшелігі, ядролық әлеуеті, жоғары білім беру жүйесі және әлемге тараған мәдени ықпалы зор. Сондықтан мемлекеттің бөлінуі оның ішкі құрылымын ғана емес, халықаралық аренадағы рөлін де өзгертуі мүмкін.
Ұлыбританияның ішіндегі мұндай процестер Еуропаның ыдырауына себеп болуы да мүмкін. Бұл сұраққа біржақты жауап беру қиын. Еуропадағыдай ұлттық және аймақтық қозғалыстар Ұлыбританияда жоқ. Бірақ, Каталонияда, Фландрияда, Корсикада және басқа да аймақтарда ұлттық автономия немесе тәуелсіздік туралы идеялар әредік-әредік көтеріліп қалады. Егер бір аймақ тәуелсіздікке қол жеткізсе, оның тәжірибесі басқа ұлттық қозғалыстар үшін саяси үлгіге айналуы әбден мүмкін. Бірақ, бір мемлекеттің бөлінуі автоматты түрде бүкіл Еуропаның ыдырауына алып келеді деу де үстірт пікір болар еді.
Керісінше, қазіргі Еуропада басқа бір үрдіс қалыптасып келе жатқандай. Ол мемлекеттердің міндетті түрде бөлінуі емес, олардың ішкі құрылымдарының өзгеруі. Яғни болашақта бір мемлекет құрамында бірнеше ұлттық қауым өмір сүріп, әрқайсысы ауқымды автономияға ие болуы мүмкін. Олар ортақ экономикалық кеңістікті, валютаны немесе қорғаныс жүйесін сақтай отырып, ішкі саяси мәселелерін өздері шешетін модельге көшуі ықтимал.
Ұлыбритания бүгінде осы өзгерістердің ең маңызды мысалдарының біріне айналып отыр. Егер Лондон мен Эдинбург өзара келісімге келіп, аймақтарға көбірек өкілеттік берсе, Ұлыбритания біртұтас мемлекет ретінде сақталуы мүмкін, бірақ оның бұрынғыдан да федералды немесе конфедерациялық сипатқа ие болу ықтималдығы артады. Егер саяси келісімге қол жеткізу мүмкін болмаса Шотландияның тәуелсіздігі туралы мәселе одан әрі күшеюі мүмкін. Солтүстік Ирландиядағы конституциялық мәселе де уақыт өте келе жаңа сипатқа ие болуы ықтимал. Уэльстегі автономия туралы талаптар да соған сәйкес өзгеруі мүмкін.
Сондықтан Ұлыбританияның болашағын тек «бөлінеді» немесе «бөлінбейді» деген екі ғана нұсқамен қарастыру жеткіліксіз. Бірнеше ғасыр бойы қалыптасқан мемлекет жаңа жағдайға бейімделуі мүмкін. Оның саяси құрылымының өзгеруі, аймақтарға берілетін өкілеттіктердің кеңеюі немесе кейбір аумақтардың тәуелсіздік мәселесін қайта көтеруі ықтимал.
Бір кездері әлемде империялар ыдырады, олардың орнына түрлі ұлттық мемлекеттер пайда болды. Кейін Еуропада мемлекеттер бір-бірімен экономикалық және саяси жағынан бұрынғыдан да тығыз байланыса бастады. Ал, XXI ғасырда біз жаңа кезеңге өтіп бара жатқан сияқтымыз. Бір жағынан, халықтар өздерінің ұлттық ерекшелігін және саяси дербестігін қорғауға ұмтылады, екінші жағынан, экономика, қауіпсіздік, технология және халықаралық сауда мәселелері мемлекеттерді бұрынғыдан да тығыз байланысуға мәжбүр етеді.
Сондықтан Ұлыбританиядағы жағдайды Еуропаның міндетті түрде ыдырауы деп емес, Еуропаның саяси картасы мен мемлекет туралы түсініктің өзгеру кезеңі деп қарастырған дұрысырақ. Ұлыбритания сақталуы да мүмкін, бірақ ол бұрынғы Ұлыбритания болмай қалуы да ықтимал. Ал, егер оның құрамындағы кейбір халықтар тәуелсіздік жолын таңдаса, бұл да Еуропаның саяси жүйесіне елеулі әсер ететін тарихи оқиға болар еді. Ең бастысы, бүгінгі таңда елдің ішіндегі ұлттық және аймақтық саяси талаптардың күшеюі Ұлыбританияның ғасырлар бойы қалыптасқан мемлекеттік моделінің жаңа заман талабына қаншалықты бейімделе алатыны туралы үлкен пікірталасқа өзек болғандай.
Сондықтан бүкіл мәселе «Ұлыбританияның болашағы бар ма?» деген сұраққа тіреліп тұрған жоқ. Негізгі сұрақ – Британия болашақта қандай мемлекет болады? Бұрынғыдай орталықтан басқарылатын біртұтас держава ма, аймақтарға кең автономия берілген одақ па, әлде бірнеше тәуелсіз мемлекеттің жаңа саяси одағы ма? Мұның жауабын уақыт, халықтың таңдауы және Лондон мен аймақтар арасындағы саяси келісім анықтайды.
Бәлкім, біз Еуропаның ыдырауын емес, Еуропаның қайта құрылу дәуіріне куә болатын шығармыз. Ал, сол жаңа дәуірдің алғашқы үлкен белгілерінің бірі ретінде Ұлыбританиядағы бүгінгі саяси өзгерістер тарихта қалуы әбден мүмкін.
Сіз не дейсіз?
Мақпал Аңламасова, Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ-дің экономика және басқару факультетінің деканы, PhD докторы:
– Ұлыбританияның ішкі бірлігі туралы мәселенің қайтадан күн тәртібіне шығуына бірнеше фактор әсер етіп отыр. Соның ең маңыздысы – Brexit. 2016 жылы Шотландия халқының 62 пайызы Еуропалық Одақта қалуды қолдағанымен, Ұлыбритания тұтастай Еуропалық Одақтан шығып кетті. Осы жағдай, меніңше, Шотландияда «елдің болашағына қатысты шешімді кім қабылдауы керек?» деген мәселені қайта күшейтті. Бұған 2026 жылғы саяси өзгерістер де қосылды: Scottish National Party (Шотландия ұлттық партиясы) 58 орынмен Шотландия парламентіндегі ең ірі партия болып қалды, ал, 28 тамызда Шотландия үкіметі тәуелсіздік жөніндегі жаңа референдум туралы заң жобасының нұсқасын жариялады. 14 қыркүйекте Шотландия мен Уэльс үкіметтерінің Кардифф келісіміне қол қоюы да конституциялық болашақ мәселесінің саяси күн тәртібінде тұрғанын көрсетеді.
Дегенмен, осы құбылыстарға қарап Ұлыбритания жақын арада міндетті түрде ыдырайды деп түсіндіру дұрыс болмас еді. Сараптамалық тұрғыдан қарағанда, тәуелсіздік туралы саяси талаптың болуы мен оны іс жүзінде жүзеге асырудың арасында үлкен айырмашылық бар. Ол үшін қоғамда тұрақты көпшілік қолдауы ғана емес, құқықтық және саяси тетіктер де қажет. Мәселен, Шотландия жағдайында референдум өткізу мәселесі Лондон мен Эдинбург арасындағы конституциялық келісімге байланысты. Ал, Солтүстік Ирландияда жағдай басқаша, мұнда 1998 жылғы Белфаст келісімі бойынша оның конституциялық мәртебесі халықтың көпшілігінің келісімімен өзгеруі мүмкін.
Сондықтан, меніңше, алдағы кезеңде Ұлыбритания үшін негізгі мәселе оның ыдырауы емес, «орталық пен құрамындағы елдер арасындағы саяси тепе-теңдіктің қалай өзгеретіні» болады. Бір сценарийде Ұлыбритания қазіргі құрамын сақтап, Шотландия, Уэльс және Солтүстік Ирландияның өкілеттіктері кеңеюі мүмкін. Екінші жағдайда, егер Шотландияда немесе Солтүстік Ирландияда конституциялық өзгерістерді қолдайтын тұрақты қоғамдық көпшілік қалыптасса, олардың мәртебесін қайта қарау мәселесі алдыңғы қатарға шығуы ықтимал.
Нұрсұлтан АМАНЖОЛОВ, Халықаралық туризм және меймандостық университетінің студенті:
– Меніңше, империялар дәуірі келмеске кетті, ал, Лондонның барлық аймақты бір орталықтан ұстап тұруға тырысуы – заман көшін кері бұруға ұмтылумен бірдей. Брексит процесі Шотландия мен Солтүстік Ирландия халқының еркіндігіне қарсы жасалған үлкен саяси қателік болды. Ағылшындар өздерінің саяси амбициясы үшін бүкіл одақты Еуропалық Одақтан сүйреп шығарды. Неге шотланд немесе ирланд жастары Лондонның бұл қателігі үшін өз болашағынан, шекарасыз Еуропада білім алу, даму және жаһандық еңбек нарығында еркін жұмыс істеу мүмкіндігінен айырылуы керек? Мұндай әділетсіздікпен өзін сыйлайтын ешбір халық келіспейді.
Ескіше ойлайтын жандар «бөлінсек күніміз не болады, экономика құлдырайды, ақшасыз қаламыз» деп халықты үрейлендіруді жақсы көреді. Бірақ, мұндай уәждер XXI ғасырға жүрмейді. Жаңа заманда үлкен, ауыр әрі бюрократияға батқан империялардан гөрі шағын, икемді, мобильді әрі дербес мемлекеттер әлдеқайда жылдам дамып жатыр. Табиғи ресурстары шектеулі Сингапур, Ирландия немесе Катар сияқты шағын елдердің қалай гүлденіп отырғанын баршамыз көріп отырмыз. Шотландия да Солтүстік теңіздегі мұнай-газын, туризмін, инновациялық салаларын өзі билеп-төстесе, Лондонға жалтақтамай-ақ Еуропаның ең бай мемлекетіне айнала алады.
Өз басым Шотландияның да, Солтүстік Ирландияның да толық тәуелсіздік алып, өздерінің жеке жолын таңдағанын толықтай жақтаймын. Лондон қанша жерден референдумға бөгет жасағысы келгенімен, халықтың еркіндікке, өз тағдырын өз қолына алуға деген ұмтылысын ешқандай заңмен немесе шектеумен тұсап ұстай алмайды.
Жалғас САБЫРОВ, педагог-ұстаз, Түркістан қаласы:
– Сабақта «ағылшындар – дәстүрге өте берік, өзгере қоюы қиын халық» деп жиі айтатынмын. Бірақ, бүгінгі Англияның төңірегіндегі жағдайды көріп, бұл елдің де үлкен сынақ алдында тұрғанын бағамдағандаймын. Осы уақытқа дейін біз Ұлыбританияны ешқашан шаңырағы шайқалмайтын, іргесі берік, бай әрі қуатты мемлекет ретінде танып келдік. Бірақ, Еуроодақтан шыққаннан кейін олардың ішкі ынтымағына сызат түскені жасырын емес. Үйдегі береке кетсе, ағайынның арасы алыстайтыны сияқты, шотландтар да, ирландықтар да енді өз жолдарын іздей бастады.
Бірақ, асығыс шешім шығарып, бұл ел ертең-ақ төртке бөлініп кетеді деуге де болмайды. Бөліну деген сөз тек картаны өзгерте салу емес. Тарап кеткен жағдайда «ортақ қазына қалай бөлінеді, халық ақшаны қай валютамен төлейді, шекарада тексеріс бола ма, зейнетақы мен жәрдемақыны кім береді?» деген мыңдаған сұрақ туындайды. Бұл – қарапайым халықтың күнделікті тұрмысына тікелей әсер ететін өте шетін мәселелер.
Меніңше, Лондон билігі елді бөлшектеуге жол бермейді. Тек бұрынғыдай бәрін бір орталықтан шеше бермей, Шотландия мен Ирландияға, Уэльске көбірек еркіндік беретін шығар. Яғни аймақтар өздерінің ішкі шаруасын, мектебі мен ауруханасын, салық пен бюджетін өздері реттейтіндей мүмкіндік алады. Осылайша, ұрыс-керіссіз, бейбіт келісіммен мемлекетті сақтап қалуға тырысады.
loanwestlake@gmail.com
Looking for transparent personal credit up to €800,000 with fixed rates? Click the email button now to check your potential rate options today. contact us via email: loanwestlake@gmail.com WhatsApp: +15154259089
loanwestlake@gmail.com
Looking for transparent personal credit up to €800,000 with fixed rates? Click the email button now to check your potential rate options today. contact us via email: loanwestlake@gmail.com WhatsApp: +15154259089