Ауыл – қазақтың қара шаңырағы

Ел Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың  «Ауыл шаруашылығы экономиканың жаңа қозғаушы күшіне айналады. Алдағы жылдарда ауыл-аймақты өркендетуге басымдық береміз. Біз ауылдық жерді жұмыспен жаппай қамту үшін жағдай жасаймыз, ауыл тұрғындарының кәсіпкерлік бастамаларын қолдаймыз. Тұрғындарға жер қолжетімді болады. Ол үшін ірі жер иелерінен пайдаланылмайтын жер телімдерін мемлекет меншігіне қайтару жұмыстарын жандандырамыз» деп Үкіметке жаңа міндеттер жүктегені белгілі. Бағдарламаға сәйкес, 1 миллионнан аса ауыл тұрғынын қамти отырып, ауыл шаруашылығын дамытуға 1 трлн. теңге бағытталды. Сол сияқты жеке қосалқы шаруашылықтарды кооперативтік кәсіпке тартып, микрокредитті қолжетімді ету арқылы 350 мыңнан астам адамды жұмыспен қамту көзделген.

7,7 млн. қазақстандық бүгінде ауылда тұрады. Олардың бәрі бірдей шаруашылықпен айналыспаса да малмен жан бағып жүргендері аз емес. Түсінгенге ауылда береке бар. Мысалы, Түркияда бұл салада он миллионнан аса адам еңбек етіп, өз еліне жыл сайын 100 миллиардтаған лира табыс әкелуде. Түркияның балы, інжір, жүзім, өрік, жаңғақтары әлемде үлкен сұранысқа ие. Еуропа, ТМД елдері мен бірқатар мұсылман мемлекеттердің сөресінде түрік тауарлары самсап тұрады. Израильдің жері егін салуға сай келмесе де, ішкі сұранысты өздері өтеуде. Ал, бізге оңай шағылатын жаңғақтың өзі Қытайдан, кептірілген жемістердің түр-түрі Өзбекстан, Тәжікстаннан келеді... 

Жалпы, кез келген саланың өсіп-өркендеуі кәсіпкерлік салаға, кәсіпкерлерге тікелей байланысты. Үкімет тек жер беріп, субсидия немесе несие бөліп, жалпы ауыл шаруашылығы саласының даму стратегиясын әр өңірдің, тіпті аудан, ауылдардың жағдайына қарай жұмысты үйлестірумен айналысуға тиіс. Жоспарлы жүйе болмай, дұрыс даму да болмайды. Ауыл шаруашылығындағы біресе жүгері, біресе мақта, біресе картоп, біресе бидай өсірушілердің наразылықтары нақты және тұрақты жүйесіздіктің салдарынан орын алуда. Сондықтан ең алдымен Ауыл шаруашылығы министрлігі ұзақ мерзімді әрі жан-жақты талқыланып, нақтыланған даму жүйесін жасауы керек. Бұл істе Америка, Қытай, Түркия, Еуропа елдерінің тәжірибелеріне сүйенген артық етпейді. 

Президенттің сайлауалды бағдарламасын орындаудағы «AMANAT» партиясының бірден-бір жобасы – «Ауыл аманаты» жобасы. Биыл шағын несие беруге 2,059 млрд. теңге бөлінді. Оның 1 млрд. 548 331 мың теңгесі – мал шаруашылығына, 511 млн. 250 мың теңгесі – егін шаруашылығына бағытталды. Ауылдарды аралағанда жергілікті жұртшылықтың кәсіппен айналысуға деген ықыласын байқадық. Алайда, көбінесе кепілге қоятын мүліктің талапқа сай келмей жатқаны айтылды. Партия бұл мәселені де оңтайлы шешіп, ережені жеңілдету жағын қарастырып жатыр. Ал, жалпы мемлекеттік қолдау аясында бөлінетін субсидия, несие ұсақ шаруашылықтарға да қолжетімсіз. Мысалы, қой саны – 5 мың, сиыр саны 2 мыңға жетпейінше, мемлекеттік мүмкіндіктерді пайдалана алмайтын шектеулерді алып тастау керек. 3-4 мың қойы, 100-200 сиыры бар жеке шаруалардың кооперативтерге біріккісі келмейді. Өйткені кооперативтер арасында дау көп. Сондықтан жекелеген шаруашылықтар да Президент бастамаларының игілігін көру үшін ұсақ шаруашылықтарды да қолдау механизмін қолданысқа енгізу қажет. Аздан бастап көпке жетуді қалайтын жекелеген шаруалар шетелде де мемлекеттік қолдауға ие екенін ескерген жөн. Өйткені үлкен бизнес кішкентай кәсіптен басталады. 

Түркістан облысында халық тығыз орналасқандықтан, мемлекеттік қолдауға сұраныс та көп. «Ауыл аманаты» жобасы бойынша өңірге 19,7 млрд. теңге бөлініп, оның 17,7 млрд. теңгесі игерілген. Жыл соңына дейін бөлінген ақша түгел берілетін болады. Жоба 64 ауылдық округте 6 бағытта жүзеге асырылды. Бөлінген қаражат егін, мал, балық, құс шаруашылығы, кооперация мен бағдарлама талабына сай келетін кәсіптерге жұмсалды. Алдағы жылға 30 млрд. теңге қажеттілік туындап тұр. Төмен пайызды несиеге қолы жеткен жандардың алғыстан басқа айтары жоқ. 

Президент айтқандай, мелиорация және суару жүйесін қалпына келтіру – өзекті мәселе. Мәселен, солтүстік өңірлерде күзде жауған қар мамырға дейін тоң боп қатып жатады. Сондықтан ауа райы қолайсыз демесеңіз, топырағы құнарлы, не ексеңіз де өседі. Енді солтүстік өңірлерде тек картоп пен бидай өсіріп қоймай, суық климатта өсе беретін де мұзжидек, итмұрын, барбарис секілді өнімдерді де өсіру керек. Сусамырға өте пайдалы мұзжидектің кептірілген түрін қымбат бағада көршілес елдерден сатып аламыз. Қазір ғылым дамып, қысқа уақытта пісіп-жетілетін бақша өнімдерінің жаңа сорттарын өсіруге көшу керек. Алайда, отандық сапалы тұқымның өзі жоқтың қасы. Солтүстіктің құнарлы топырағын алдырып, оңтүстікте кәдеге жаратып жатқандар бар. 

Түркістан облысында қар жауады да, артынша еріп кетеді. Жаздың шілдесінде күнгейдегі аудандарда ауа температурасы 55 градусқа дейін ысиды. Қазір құмда жыңғыл мен сексеуіл, фармацевтикада бағалы саналатын кеурек, дермене сияқты өсімдіктер өседі. Ендеше шөлейтте өсетін өсімдіктер мен талдарды неге көбейтпеске? Түркістанда есігінің алдында банан мен фисташки өсіріп отырғандар бар. Ертегі сияқты естілсе де, талаптанып еңбек еткенге көрінген таудың алыстығы жоқ. Лимон, банан, саңырауқұлақ өсіріп жатқандар – қосымша кәсіптің көзін тапқандар. Оның үстіне, оңтүстіктің климаты жылына 2-3 рет өнім алуға қолайлы. Осылайша, Оңтүстікте қызанақ, қияр, құлпынай, орамжапырақ сияқты бақша өнімдерін жыл он екі ай өсіретіндер жұмыс істеп жатыр.

Мемлекет басшысы нұсқаған мелиорация жұмыстары жанданса, елімізде игерілмеген жер қалмас еді. Кеңес өкіметінің кезінде де сайын дала игеріліп, көшпелі жұрт отырықшы халыққа айналдырылған. Бізге қазір де сондай қадамға бару керек болып тұр. Жұмыс жоқтықтың салдарынан ауылдан кеткен адам көп, жастар да тұрақтай бермейді. Өздеріңізге белгілі, Қазақстанның әрбір өңірінде су қоймалары салынып, 100 миллион гектарға жуық жерге су жеткізілген. Нәтижесінде, суармалы егістік көлемі 2 172 мың гектарға ұлғайған. 1990 жылға дейін елімізде 54 мың гидротехникалық нысан салынған. Өкінішке қарай, тәуелсіздік алған жылдары Кеңес өкіметінің кезіндегі 730 мың гектар көлтабанға дейін талан-таражға түсіп кетті. Қазір сол олқылықтың орнын толтыру үшін атқарылатын шаруа шаш-етектен келеді. Мелиорацияның ауыл шаруашылығына пайдасы көп. Бүгінгі күннің басты тақырыбына айналған су үнемдеу мәселесін шешуге де септігі тиеді. Арабтар да сайын сахарасын суландырып, егіншілікпен айналыса бастады. Демек, қалауын тапса, қар жанады. Ал, бізде су құмға сіңіп кетіп жатыр. Үкімет су тапшылығын азайту үшін жаңадан 20 су қоймасын салмақшы. Құрылыс 2024-2030 жылдарға арналған су шаруашылығын дамытудың кешенді жоспарына сай жүргізіледі. 

Жылдың жағымды жаңалығы осы жауапты іспен арнайы айналысу үшін Президент Жарлығымен Су ресурстары және ирригация министрлігі құрылды. Сол сияқты Су кодексіне де өзгертулер енгізіліп жатыр. Заңда су қорын пайдалану және қорғау, сумен жабдықтау және су бұру саласындағы мемлекеттiк саясатты жүргізу; су қатынастарын, сумен жабдықтау және су бұру саласындағы қатынастарды реттеу; тұрақты су пайдалануды және су қорын қорғауды, сумен жабдықтауды және су бұруды қолдау мен дамытудың құқықтық негiздерiн қамтамасыз ету; су қорын пайдаланудың және қорғаудың, сумен жабдықтаудың және су бұрудың негiзгi принциптерi мен бағыттарын айқындау; су ресурстарын зерттеу, барлау, ұтымды және кешенді пайдалану мен қорғау, гидромелиорациялық жүйелер мен су шаруашылығы құрылыстары саласындағы қатынастарды басқару; жерді гидромелиорациялауды дамыту бағыттарын айқындау; халықты және шаруашылық объектілерін су шаруашылығы құрылыстарындағы төтенше жағдайлардан және олардың зардаптарынан қорғау қарастырылған. 

Президент тапсырмасы бойынша жер асты суларын пайдалану аясы кеңейтілмек. Ұлттық гидрологиялық қызмет құрылмақшы. Олар жер асты суларына мониторинг жүргізіп, іздестіру-барлау, гидрологиялық ұңғымаларды жоюмен айналысады. Отыз жылдан бері лас су ішіп келген шардаралықтар жер асты суларын зерттеудің нәтижесінде сапалы ауыз сумен қамтылады. Сол сияқты Ұлттық гидрологиялық қызмет өз ісін сапалы атқарса, тұзды және шамадан тыс минералды судан бөлек, жер астынан таза су табады деген сенімдеміз. Сол сияқты Президент тапсырмасымен Каспий теңізінің ғылыми-зерттеу институты құрылады. Бұл да үлкен жаңалық. Ал, су саласындағы кадрлық тапшылықты шешу үшін Қазақстанда гидротехникалық құрылыс және гидромелиорация мамандарын даярлайтын ЖОО қажет-ақ. Бір гектар жоңышқаның өзін суару – үлкен өнер. Ауқымды жобаларды жүзеге асыру үшін жоғары білімді мамандар өте-мөте керек.

Еліміздегі 14 мың шақырым канал күрделі жөндеуден өтеді деп күтілуде. Ауыл шаруашылығымен көбірек айналысатын Алматы, Жамбыл, Қызылорда, Түркістан облыстарына қарасты 3 500 шақырым су жүйесін цифрландыру басталды. Су үнемдеу технологиясы бойынша Түркістан облысында «Бір алқаптан жылына 2-3 өнім алу» жобасы басталды. Оның аясында 10 мың гектардай алқапта су екі есе үнемделді. Тамшылатып суару әдісі кең тараған. Қауын, қарбыз, мақта да бұрынғыдай суарылмайды. Негізі, мәжбүрлік адамның жаңа мүмкіндіктерін ашады. Сайрам ауданында егін егетін жер аздық еткенде, тастақты жерде израильдік тәсілмен қызанақ өсірілген еді. Демек, қандай жерде тұрса да, ебін тапқан екі асайды екен. Жылыжайлардың дені Сарыағаш ауданында болатын, енді өзге де аудандарда жылыжайда көкөніс өсірушілер көбейіп келеді. Жылыжайларды ұстап тұру да оңай емес. Ол – мемлекеттің демеуіне мұқтаж. Жылыжайлар мен мақта өсірушілердің жағдайы, сондай-ақ, бірқатар ауылдардың каналдарын жөндеу бойынша жолдаған депутаттық сауалдарымның Үкіметтен біршама қолдау тапқаны қуантады. Жалпы, елімізде арктикалық та, африкалық та атмосфера сақталып тұра бермейтіндіктен, әр өңірдің географиялық ландшафтына қарай ауыл шаруашылығын икемдеу керек деп есептеймін.

Ауыл шаруашылығымен айналысуға мүмкіндігі жоқ елдер шаруашылыққа қажетті техникалар шығаруда. Олардың құрастырған техникалары біздің қажетімізге жарап жатыр. Президенттің бір тапсырмасы лизингке техника алу жолдарын ашу болатын. Жеңілдетілген лизинг бағдарламасы бойынша шаруалар 40 млрд. теңгеге 1 053 комбайн мен трактор сатып алды. Сонымен қатар мал азығын жинайтын 2,8 мың техника сатып алуға 20 млрд. теңге бөлінген. Мал азығын жинау да үлкен шаруа. Бір қызығы, бізден экспортталған арпа, бидай, сұлы, жүгері өзімізге малға жем болып импортталады. Бұл біздің мал азығын әзірлеудегі әлеуетіміздің төмендігін көрсетеді. Десе де, жекелеген шаруалар әрекетсіз емес. Әркім өз бетінше техника құрастырып, ең болмағанда шөп турайтын агрегат ойлап табуда. Бұл да талпыныстың бір көрінісі. Мемлекет басшысының тапсырмасымен ашылған робототехникалық мектептерден техниканың тілін біліп шыққаны былай тұрсын, Қытай, Германия, Голландия, Италиядан озатын заманауи техникалар құрастыратын жастар шығады. 

«Кооперативтер егістіктен дүкен сөресіне дейін өнімді тікелей жеткізуші болады. Тиімсіз делдалдардан арыламыз» делінген Президенттің сайлауалды бағдарламасында. Бүгінде ауыл шаруашылығы кооперативтерін ұйымдастыру бойынша кең ауқымды жобалар іске асырылып жатыр. Жоғарыда атап өткендей, кооператив төрағалары мен мүшелері арасында түсініспеушілік туындамаса екен. Кооператив атынан субсидия алып, содан соң оны құрамындағы қожалықтарға бөліп бермейтіндер де бар. Соның салдарынан аракідік дау-дамай шығып жатады. Тура сол сияқты үлес, пай бөлуде де күмәнді істер көп. Сондықтан кооператив, шаруа қожалықтары төрағаларының жауапкершілігін арттыру керек. Сонда Президент тапсырмасының игілігін бәрі тең көретін болады. АҚШ-та шаруашылықтар арнайы ауыл шаруашылығы жолақтарында орналастырылады. Ондай тәсіл Еуропада да қолданылады. Мысалы, біздің солтүстік өңірдің бидай белдері сияқты, ол жақта да жүгері, мақта қырлары мен мал жаятын жайлаулары біркелкі болады. Міне, біз де әлемнің озық әрі тез өсу үлгісін пайдалануымыз керек.

Ешбір өндіріс көзі жоқ болса, ауыл шаруашылығымен айналыспағанда немен айналысасыз? Бір сүт пен еттің өзінен бірнеше өнім шығаруға болады. Ал, малды тек етке жарататын болсақ, өңдеу ісін қалай алға жылжытамыз? Ішкі нарықты өз өнімдерімізбен қамтамасыз етіп, артылғанын экспортқа шығару керек. Мұның бәрін Үкімет жүйелеуге тиіс. 

Министрліктің мәліметінше, елімізде 13 мыңнан аса су шаруашылығы нысаны бар. Оның 352-сі – су қоймасы, қалғандары – су тораптары, бөгеттері мен тоғандар. 

6 629 нысан – республикалық, 6 007 – коммуналдық, 528 нысан жекеменшікте болса, қалған тоғызының иесі жоқ. Осы тұста, негізінен су көздерін жекеменшікке беруден сақ болу керек. Өйткені ауыл маңдарындағы өзен, көл, құдықтарды иеленіп алғандар жергілікті жұртшылықты тіршілік нәрінен қысады. Мұндай жағдайда су ортақ қазына болғандықтан, жекеменшікке берілген ортақ нысандарды мемлекет қарамағына қайтару қажет деп есептеймін. Айдың-күннің аманында суға талас болмау керек. 

Оңтүстік облыстарда бос жатқан жер жетерлік. Себеп – топырақ тұзды не құмды. Жалағаштан бастап жер жалаңаштанып қалған. Күре жолдардың бойынан көлеңкелейтін тал таппайсың. Бәлкім, біздің ғалымдарға да сахараны көгертіп жатқан арабтар сияқты жаңа технологиялар ойлап тауып, жарамсыз жерлерді кәдеге жарататын әдістерді енгізетін кез келген шығар. Су жоқ деп қарап отыра берген жарамас. Ауыл шаруашылығы алқаптары суды үнемдеу үшін жаппай тиімді технологияға көшіріледі. Ол үшін тамшылатып және жаңбырлатып суару жабдықтарына арналған шығындарды субсидиялауды 50 пайыздан 80 пайызға дейін арттыру көзделіп отыр. Тамшылатып және жаңбырлатып суару арқылы 1,5 мың текше шақырымға дейін су үнемдеуге болады. «Судың да сұрауы бар» дегендей, пайдаланылған судың ақысын төлеу керек. Бұл жүйеден егістіктер де шет қалмауға тиіс. Суға төлем бүкіл әлемде жасалады.

Президенттің сайлауалды бағдарламасы аясында агроөнеркәсіп кешенін дамыту бойынша бір жыл ішінде көптеген жұмыс істелді. Басымдық берілген бағыттар қатарында: етті мал шаруашылығы, жеміс сақтау қоймаларын, жеміс-жидек бақтарын, жылыжай кешендерін, балық өсіру, жүн және теріні тереңдетіп өңдеу бар. Мемлекет басшысы алға қойған міндеттердің ішінде алдымен ішкі сұранысты қанағаттандырып, азық-түлік импортын азайтып, экспортын арттыру міндеті тұр. Елімізде жыл сайын 24 млн. гектар алқаптан орта есеппен 17-20 млн. тоннаға дейін астық жиналады. Оның 7 млн. тоннасы ішкі нарыққа, 10 миллиондай тоннасы экспортқа шығарылады. Өңірлерде астықты ірітіп-шірітпей сақтайтын қоймалар салына бастады. 

Түркістан облысында өңдеу өнеркәсібі бойынша жоспарланған 20 жобаның оны жүзеге асырылды. Ауыл шаруашылығы тауарларының көлемі 1 трлн. теңгеден асты. Биыл бұл салаға 88,5 млрд. теңге инвестиция тартылған. Егістікті әртараптандыру жұмыстарының нәтижесінде 3,3 млн. тонна көкөніс, бақша өнімдері жиналған. Отандық өнімдер шығаратын 22 кәсіпорын іске қосылып, 400-дей адам жұмыспен қамтылған. 

Қазір еліміздегі ауыл шаруашылығы құрылымдарының саны 250 мыңға да жетпейді. 17 облыста 23 тәжірибе стансасы өсімдік пен мал шаруашылығы бойынша ғылыми-зерттеулер жүргізіп жатыр.

8 млн. гектар пайдаланылмай жатқан жер мемлекетке қайтарылды. Әлі де малға жайылым, егінге алқап таппай отырған ауылдар жетерлік. Жұртқа да қайтарылған жерлердің қай маңда екені қызық боп, оны бізбен кездескен сайын сұрайды. Мал баққанға да, егін салғанға да жер керек. Мемлекет басшысы бұл іске үлкен мән береді. 

2023 жылы республикалық бюджеттен 17 мың шағын несие беру үшін 100 млрд. теңге бөлінді. Соның арқасында ауылдық жерлерде 18 мыңнан астам жаңа жұмыс орны ашылады. Бүгінде Шығыс Қазақстан, Қостанай және Павлодар облыстарында қаражат толығымен игеріліп, басқа өңірлерде де жұмыстар жалғасуда. Елдің су шаруашылығы жүйесін жаңғырту аясында 2025 жылға дейін Жамбыл, Қызылорда, Алматы, Ақмола және Батыс Қазақстан облыстарында сыйымдылығы 1 700 млн. текше метр болатын жаңа – 9, ал, екінші кезеңде Ақтөбе, Қызылорда, Шығыс Қазақстан және Қарағанды облыстарында 705 млн. текше метрден астам суға арналған 11 су қоймасы салынады. Бұдан бөлек, суармалы алқаптардың жалпы көлемін 1,8 млн. гектардан 2,5 млн. гектарға дейін кеңейту көзделген. Қолда бар 15 су қоймасы мен 3,5 мың шақырым суару желілерін күрделі жөндеуден өткізу, сондай-ақ, 212 каналдың суын пайдалану мөлшерін есепке алу үшін сала цифрландыру жүйесіне көшірілмекші. Цифрландыру ашықтыққа жол ашады. Цифрландыруға көшкен кәсіпорындардың басы дауға қалмайды. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың ел игілігіне арналған бастамаларының жер-жерде жүзеге асырылуына атқарушы билік те, жергілікті халық та атсалысуы керек. 

Қазақстанды өркендету – әрбіріміздің азаматтық борышымыз. Қалалар салынбай тұрғанда, қазақтың кең даласында ауылдар болды. Ауыл – қазақтың қара шаңырағы. Адам еңбек етуге талаптануы керек. Небір малға бай дәулетті адамдар ауылда тұрады. Түркістан облысында Қарабұлақ деген береке дарыған үлкен ауыл бар. Тәулік бойы мұнда сауда-саттық тоқтамайды. Сол ауылда мал жаятын да, егін егетін де жер жоқ. Бірақ ол ауылда малмен, жеміс өсірумен, сауда-саттықпен екінің бірі айналысады. Титтей бақшасында жүзім де, жаңғақ та, қызанақ та, мал да өсіре береді. Еңбек деген осы емес пе?! Бос жатқан жерді суландырып, егін егуге жағдай жасалып жатқанда қарап қалмау керек. Жеті атасынан бері мал тауып келіп, енді жеті баласының біреуіне де мал бақтыра алмай жатқандар малшы жалдап жатыр. Керек десеңіз, малға сауатты қарай алатын шопандар да тапшы. Ауылдан қашқан балалар қалада бос сенделіп жүр. Абай хакім сипаттағандай, өзгені жамандап өзі жалқауланатын жұрт болмай, Президент айтқандай, ауылдарды оңалтып орнықтыратын ел болайық!


Қайрат БАЛАБИЕВ,

ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты, 

«AMANAT» партиясы фракциясының мүшесі.

Пікір қалдырыңыз