"Оңтүстік Қазақстан" газетінің ресми сайты

USD: 341.61 +0.66   EUR: 410.27 +1.54   RUB: 5.9 +0.03   


«МЕМЛЕКЕТ МАТЕМАТИКАҒА БАСЫМДЫҚ БЕРСЕ, ҚАНЕКИ!..»

Жұма, 11 Тамыз 2017 19:55
«МЕМЛЕКЕТ МАТЕМАТИКАҒА БАСЫМДЫҚ БЕРСЕ, ҚАНЕКИ!..»

Академик Тынысбек ҚАЛМЕНОВ:

«МЕМЛЕКЕТ МАТЕМАТИКАҒА БАСЫМДЫҚ БЕРСЕ, ҚАНЕКИ!..»

 

КСРО кезiнде бiз үшiншi орында едiк

— Тынысбек аға, сiзбен осыдан 10 жыл бұрынғы сұхбатымыз: «Әр қазақтың үйiнде Сiздiң үйдегiдей он баладан болу үшiн не iстеуiмiз керек?» «Әр баланың өзiнiң несiбесi болатынын ұмытпауымыз керек. Тәттi тамақты, әдемi киiмдi, жалпы, дүние-малды ойлайтын болсаң еш уақытта он балаң болмайды...» деген сөйлеммен аяқталып едi. Олардың бәрi де өмiрден өз орнын тауып кеткен шығар?

— Иә, Құдайға шүкiр, жаман емес.

— Сiздiң елге сiңiрген еңбегiңiздiң мол екенi белгiлi,  әйтсе де өз басым оның бәрiн бiр төбе, ал, өмiр бойы қалада жұмыс iстеген және жас күнiнен молшылықта жүзiп те жүрмеген сiздей зиялы қауым өкiлiнiң сонша ұл-қыз өсiргенiн бiр төбе санап, нағыз үлгi-өнегелi iс ретiнде дәрiптеуден, насихаттаудан жалыққан емеспiн. Бүгiн де қолайы келiп қалған сәттi пайдаланып отырғаным ғой.

— Ендеше, сол өзiң айтқан балаларға маған қарағанда еңбегi көбiрек сiңген адамды ертiп алып ертең, 9 маусым күнi оның бармағанына көп болған Ташкентке ұшып бара жатырмын... Баратын себебiм, 10-ы күнi Төле би бабамыздың рухына арнап «ауызашар» беремiз. «Ауызашарды» жыл сайын, мiндеттi түрде берiп тұрамыз. Бiз iстемесек кiм iстейдi оны? Ұйымдастыру – менiң мойнымда. Өзбекстандағы елшiмiз математик жiгiт қой, өзi менде жұмыс iстеген, кандидаттығын қорғаған едi, ендi, мiне, дипломат болып кеттi...

— Дұрыс шығар дипломат болғаны, Ырысқұл Ойнаров әрiптесiңiз айтқандай, математиктер аз сөйлеп, көп iс тындыратын халық қой... 1993 жылы Төле би бабамыздың Ташкенттегi кесенесiне күрделi жөндеу жасатып қана қоймай, маңдайшасындағы «Қарлығаш би» деген жазудың орнына «Төле би» деген атын қайтарту арқылы оның қазақ екенiн шегелеп бергенiңiздi ел жақсы бiледi. Әрине, мұның халықаралық саясат екенi, Елбасымыз Н.Назарбаевтың еңбегi үлкен болғаны, Оңтүстiк Қазақстан облысының сол кездегi әкiмi З.Тұрысбековтiң де үлес қосқаны белгiлi. Менiң сұрайын дегенiм мынау едi. Күнгейде қалталы бизнесмен жiгiттер аз емес, бiрақ, жаңағыдай сауапты iске олар неге сiздердей құмбылдық таныта бермейдi?

— Кiм бiледi, олар жетiстiкке тек өз еңбегiмнiң, өз ақылымның, өз амалымның арқасында жеттiм, оған Құдайдың ешқандай қатысы жоқ деп ойлайтын шығар.

— Бұл сөздi дуалы ауыз ел ағасының айтқаны жақсы болды, бiз айтсақ журналистер өздерi күреп ақша таппаған соң қызғанғаннан айтады дер едi... Ары кеттiк. Институттың атауын күн талабына жақындатып «Математика және математикалық модельдеу» деп өзгертiпсiз. Осы тұрғыдан келгенде ел экономикасын модельдеу iсi қалай дамуда, математика секiлдi iргелi ғылымның жетiстiктерi, ал, бiзде олардың бар екенi рас, қолданбалы салада қалай көрiнiс табуда, мiне, осы сұрақтарға жауап берiңiзшi.

— Математика өзiнiң iшкi заңдылықтарына, теориясына сәйкес дамып отырады. Екiншiден, басқа ғылымдардың өзi математика арқылы дамиды, оларды зерттеуде математика құрал ретiнде пайдаланылады. Егер кез келген процестi математикамен модельдеуге келмесе, ол ғылым әлi дамымаған, тәжiрибелiк (эксперименттiк) деңгейден көтерiлмеген ғылым саналады. Ал, процестiң заңдылықтары табыла бастаған кезде, ол мiндеттi түрде математикалық тiлмен өрнектеледi. Математикалық физика, математикалық  геология бар. Математикалық химия жоқ, өйткенi онда эксперимент көп. Экономиканың математикасыз тiптi күнi жоқ! Жалпы, шетелдерде бiр ғана экономика – математикалық экономика бар. Себебi, математикаға негiзделмесе ол экономика емес. Ал, бiз кейде экономиканың заңын саясатқа туралап қоямыз. Ол еш нәрсеге тураланбау керек! Экономиканың заңымен жүрсек, экономикалық статистика дұрыс болса, экономиканы дұрыс болжамдауға болады.

Физика да сол секiлдi. Эксперименттен бұрын теория жүредi. Астрономдар математикалық заңдылықтарға сүйенiп, белгiсiз планеталарды ашты, ал, кейiн телескоп ойлап табылған кезде, шынымен солай екенi расталды!

Демек, математиканы қолданған кезде физиканың, экономиканың, т.б. заңдарымен қатар математиканың заңдарын жақсы бiлу қажет. Ал, оның заңдары көп, «тақ сандар» заңы, «жұп сандар» заңы, осылай кете бередi. Жалпы, математика iрi 9 салаға бөлiнедi. Әрқайсысының өзiнiң теориясы мен заңдары бар, бiрiн бiрi түсiнбейдi. ХVIII, ХIХ ғасырларда түсiнетiн едi, кейiн күрделiленiп, тамырланып, тереңдеп кеткеннен кейiн түсiнбейтiн болды. Бiзде сол 9 саланың 4-5 саласы бар. АҚШ, Жапония, Германия секiлдi ең күштi дамыған елдерде де  барлық сала бiрдей қамтыла бермеген. Ондай қажеттiлiк жоқ. Барлық саланы дамытуға мәжбүр болған Кеңес Одағы едi, өйткенi ол экономикалық блокадаға тап болып қалды да, өз алдына тұйық әлем болып өмiр сүрдi ғой.

Бүгiнгi таңда бiз үшiн ең бастысы – математиканың өзiн дамыту. Оның дамуына үлес қоса алсақ, сырт жұрт бiздi амалсыз мойындайды. Ал, ондай табыстарымыз, Құдайға шүкiр, бар. Кеңес Одағы кезiнде бiз математика ғылымында Ресей мен Украинадан кейiн үшiншi орында едiк. Тек кейiнгi 25 жылдағы қиындықтарға байланысты математиктердiң көбi банктерге кетiп қалды да, вакуум пайда болды. Ендi сол бос кеңiстiктi толтыруымыз керек. Оны кiммен толтырамыз? Әрине, жастармен толтырамыз. Менiң бұл айтып отырғаным нақ осы iргелi математикаға қатысты.  Қолданбалы, нақты шаруаны шешуге қолданатын математикада олай емес.

— Мiне, дәл осының себептерiн айтып кетiңiзшi.

— Бiрiншiден, бiздiң экономикамыздың ғылыми сыйымдылығы аз, ғылымга бейiмделмеген. Өйткенi, оның басты салалары шетелдiктердiң қолында ғой. Олар бiздiң ғылымды дамытуды не қылсын, өздерiнiң мамандарын алып келедi. Компаниялардың шетелдiк болғанының бiр жаман жерi – осы...

— Институт математикалық модельдеу болып қайта құрылғалы жасалып жатқан жұмыстар өзiңiздi қанағаттандыра ма?

— Модельдеу бiзде бұрыннан да бар болатын... Мысалы, бiздiң Харин деген математигiмiз былтыр «Электрлiк контактылардың iргелi және қолданбалылық мәселелерiне» арналған халықаралық сыйлықтың иегерi атанды. Ал, сыйлықты алу – бiздiң модельдеу жүйемiздiң мойындалғандығының белгiсi деген сөз. Теориялық жүйемiз сақталғандығының белгiсi. Бiз оны қолданбалы жағын iске асыра алмаймыз, өйткенi ондай техникалық базамыз, өнеркәсiп-өндiрiсiмiз жоқ. Хариннiң ол теориясының жемiсiн Батыс, сол АҚШ-тың өзi пайдаланып жатыр.

Экономикалық теория Батыстық, оның iшiнде АҚШ-тық статистикамен дұрыс қабысады. Бiзде олай қолданылмайды, себебi статистика шынайы емес.

— «Өтiрiктiң үш түрi бар – өтiрiк, үлкен өтiрiк және статистика» деп Марк Твен айтқандай, кезiнде Батыста да статистика «өтiрiк» болған шығар?..

— Болған ғой, бiрақ, Батыс ол қисайып кеткен жағдайды жөндедi ғой!.. Бiзде одан бөлек газ динамикасының, толқын динамикасының Кеңес кезiнен негiзi болған, бiз соларды жалғастырып келемiз. «Газ бен сұйықтың қозғалыс бағытының техникалық жағдайы» деген, Новье-Стокс мәселесi аталған  бұл жағдай – математиктер алдағы мыңжылдықта шешуi тиiс 7 «әлемдiк мәселенiң» бiрi. Ол 7-еудiң бiреуiн 2006 жылы мәскеулiк Перельман деген ғалым шештi. Ендi 6 есеп қалды ғой. 2014 жылы Мұхтарбай Өтелбаев ағамыз сол 6 есептiң бiреуiн, әлгi Новье-Стокс мәселесiн шештiм деп жариялаған болатын, бiрақ мәселе шешiлген жоқ. Бiздiң институттың ғалымдары қазiр тiкелей қызметтiк мiндеттерiнен тыс уақытта Мұхаңның шешiмiн жөндеуге атсалысып жатыр, себебi, оның қазақ баласына алып келер абыройының маңыздылығын сөзбен айтып жеткiзу қиын...

— Ғылымға жалпы iшкi өнiмнiң (ЖIӨ) 3 пайызы бөлiнгенде ғана ол ел дамушы елдер қатарына қосылады деген халықаралық ұғым бар. Бiз бұл көрсеткiшке әлi маңайлаған да жоқпыз... Сiз директор болып келген 2004 жылдан берi институттың жағдайы қалай?

— Рас, бiз әлi 0,3 пайызға жете алмай келемiз. Дегенмен, ауызды қу шөппен сүртуге де болмайды. 13 жылда институтты қаржыландыру 3 есеге жуық өстi. 60 мың, 70 мың, ары кетсе 80 мың теңге жалақы алатын ғалымдар қазiр 220-250 мың теңге жалақы алады. Бұрын мемлекеттiң бюджетiнен басқа қаржы көзi жоқ қазыналық кәсiпорын болсақ, қазiр шаруашылық негiздегi акционерлiк қоғамбыз. Қанша ақша таба аламыз, сонша жарата аламыз. Одан бөлек түрлi бағдарламалар бойынша байқау (конкурс) жарияланады. Былтыр бесеу  едi, биыл жетеу болды. Бiз соған қатысамыз. Және оны халықаралық сарапшылар жоғары бағалайды. Мысалы, 2011-2014 аралығындағы 3 жылда бiз 50 жобаны ұтып алдық. Соның    32 -сi жоғары балл алды.

— Халықаралық сарапшылардың бағасына сүйену деген үрдiс шетелдерде бар ма?  Олар бiздiң ғылыми жаңалығы бар жобаларымызға әдейi төмен балл қоятын жағдай кездесiп тұрмай ма? Және бiздiң идеяларымызды өздерi пайдаланып кетпей ме?

— Бiзде шын мәнiнде ғылыми жаңалығы бар дүниелер әдетте байқауда жеңiске жетiп жатады. Жеңiске жетпейтiндер – ғылыми емес, шаруашылықтың жаңалығы ғана бар дүниелер. Халықаралық сарапшылардың бағасына сүйену дегенге келетiн болсақ, ондай үрдiс шетелдерде де бар, бiрақ, бiзден гөрi сәл өзгешелеу. Ол жақты грантты ұйымға емес, белгiлi ғалымға арнап, соған сенiп бередi. Қалай жұмсайды – ғалым шешедi. Әрине, қадағалап отыратын сарапшылар да бар.

— Сол жол дұрыстау деп ойлайсыз ба?

— Бiзге ол жолмен жүруге сәл ертерек. Адами мәдениет, әдiлдiк деңгейiмiз ол талапқа әлi сай келмейдi. Ал, ол жақта бұл қалыптасқанына көп болған дүние.

— Мұны сұрап отырған себебiм, мысалы, сiздiң қалыптасқан математикалық мектебiңiз бар деп саналады. Ендеше, сiздiң немесе Мұхтарбай Өтелбаев ағамыздың қарауына деп бергiлерi келмей ме?

— Бiзде математикадан өзге салаларда да атақты ғалымдарымыз бар. Олардың жұмыстары басқалардың жұмыстарына қарағанда жоғарылау бағаланады-дағы, сол себептi қаржы да көбiрек бөлiнедi. Менiң жоғары балл алдық деп отырғаным сол.

— Шетелдiк сарапшылар тарапынан бiздiң жақтың мықты еңбегiне iштарлық, қызғаныш таныту, сөйтiп бағаны әдейi төмендетiп қоятын жағдай кездеспей ме?

— Жоқ, оларда ондай әдет жоқ! Қайта ондай пендешiлiкке баратын өз ғалымдарымыз шығар. Олар бiздiң жұмысымызға «пiкiр» жазады ғой. Оны бiздiң Ұлттық ғылыми кеңес қарайды. Сонда шетелдiктердiң дұрыс пiкiр беретiнi, бұрмаламайтыны көрiнiп тұрады. Рас, ел болған соң бiрен-саран келеңсiздiктер кездесiп қалуы мүмкiн, бiрақ, негiзiнен әдiл жазады. Өйткенi, олар жазған пiкiрi үшiн 250-500 доллар арасында ақша алады ғой. Сондықтан жауапкершiлiкпен қарайды. Нанын адал жегiсi келедi. Одан да бұрын абыройын, өзiнiң атына кiр келмеуiн ойлайды.

— Яғни, бүгiнгi таңда елiмiзде ғылымды қаржыландыру мәселесi белгiлi бiр деңгейде дұрыс жолға қойылды деуге болады ғой?

— Грант бөлiнетiн болғалы берi ғылыми жұмыстар саны 3-4 есе өстi, өйткенi әркiм өзiне алады ғой. Шетелдiк рейтингi жоғары журналдарға мақалаңыз шығуы сiздiң деңгейiңiздi байқатады. Жай шетелдiк емес, әлемдiк ғылыми деңгейi жоғары журналдар есепке алынады. Әне, сондай журналдарға шыққан жұмыстар жоғары балл алады.

 

Уәлбай академиктiкке өтпей қалды...

— Түсiнiктi. Бос кеңiстiктi жастармен толтыруымыз керек дедiңiз. Сiздiң институтта бас ғылыми қызметкер болып iстейтiн Дурвудхан Сұраған деген жап-жас жiгiт бар. Осындай жiгiттер көп пе?

— Иә, Дурвудхан – iлуде бiр кездесетiн сирек талант. Ньютонның бүкiләлемдiк тартылыс заңының шектiк шарттарын тауып, әлемдiк проблеманы шештi. Ол кеше ғана болып өткен ҰҒА сайлауында ҰҒА-ның мүше-корреспондентi болып сайланды. 29 жасында! Бiз қабiлеттi жастарымызды шетелдерде оқытып жатырмыз? Неге? Олардың Америкадағы, Жапониядағы, Германиядағы ғылым деңгейiнiң, жұмыс ерекшелiгiнiң қандай екенiн бiлiп келгендерi керек бiзге. Әлемдiк деңгей қандай, бiздiң деңгейiмiз қандай, соны нақты бiлiп отырмасақ болмайды.

— Әлемдiк деңгей демекшi, 10 жыл бұрынғы сұхбатыңызда «әлемдегi ең үздiк 100 математик тiзiмiнде 2-3 қазақ жүредi» деп үлкен мақтанышпен айтып едiңiз. Бүгiнгi жағдайымыз қандай?

— Жаман емес. Әлемдiк математикалық журналдарда жылына 50-ден 100-ге дейiн мақала жариялап жүрмiз. Соңғы 3 жылда бiз Өзбекстаннан 3 есе көп  мақала бердiк. Өзбектер бұрынғы деңгейде қалып қойды...

— Кеңес Одағындағы 3-орынды иеленген деңгейге келдiк пе?

— Келiп қалдық! Жақындап қалдық! Жастар аман болса, ертең-ақ жетемiз...

— Бұл жерде қазақтың туабiттi математикаға бейiмдiлiгi де рөл ойнайтын шығар?

— Әрине! Қазақ – шыдамды халық. Математик болу үшiн бұл өте керек қасиет.

— Жастар әдетте шыдамсыздау келушi едi?..

— Қанда бар нәрсе ешқайда кетпейдi ғой. Жаңағы Дурвудхан — сол шыдамдылықтың бiр көрiнiсi.

— Осы математика мен физиканың арасында принципиалды  айырмашылық бар ма?

— Үлкен айырмашылық жоқ. Физикада «эксперименталды физика» деген бөлiм бар. Ол жерде табысқа жету үшiн заманауи жаңа, озық техниканы, өте қымбат аспаптарды қолдану керек.

— Сұрап отырған себебiм, сiз «физик болам деп армандаушы едiм, байқамай математика факультетiне түсiп кеттiм, бiрақ, оған өкiнбеймiн» деп едiңiз. Бүгiнгi таңда сiз сияқты iшiнде «математик» бұғып жатқанын бiлмейтiн жастарды iздеп табу, ояту, iрiктеу жұмысы жолға қойылған ба, өзiңiздiң көңiлiңiзден шыға ма?

— «Назарбаев зияткерлiк мектебi» негiзiнен математикалық бағытта ғой. Негiзi бiз оқушылардың математикалық олимпиадасы тұрғысынан қарайтын болсақ, әлемдiк деңгейде 15-орын мен 3-орын арасында жүремiз! Бiрақ, бiр жаман жерiмiз – математикаға күштi балалардың көбi кейiн оқуға түскен кезде математика факультетiне емес, банк, мұнай секiлдi ақшасы мол салаларды жағалап кетiп қалады.  Бiзге кеп құйылып жатқан бұлақтардың азайып қалатынының себебi сол. 200 мың теңге жалақы «Самұрықтың» миллиондарының қасында ақша ма? Бұрын ақша ғылымда едi. Ғылым докторы обком хатшысы мен министрден көп болмаса аз алмайтын. Бүгiн жастар «Болашаққа» барып келедi, одан қайтып ғылымға келмейдi...

— Осы «Болашаққа» барып оқитындарды неге бiз Жапониядағыдай мемлекетке ең қажеттi салаларды, соның iшiнде ғылымды да дамытуға пайдаланбаймыз?

— Бiз олардан Қазақстанға қайтып келудi ғана талап етемiз. Келмей қалса кепiлдiкке қойған дүние-мүлкi мемлекет меншiгiне өткiзiледi. Ал, келгеннен кейiн қандай мекемеде, қай салада жұмыс iстеу еркi өздерiнде.

— Сiз «30 жыл бойы миымнан шықпай қойған бiр есептi осы институтқа келген соң шештiм» деген едiңiз, ол қандай есеп едi?

— Ол осы математика саласының  өзiнiң алдындағы шешiмi табылмай жүрген мәселе болатын, ал, мына 7 есеп, дәлiрегi 6 есеп – олар бүкiл ғылымның мәселесi.

— Математиктерге Нобель сыйлығы берiлмейдi, соның орнын қай сыйлық басады деп айтуға болады?

— 40 жасқа дейiнгi математиктер үшiн берiлетiн Филдс сыйлығы соның орнына жүредi делiнiп келген болатын. Сонда да болса Нобель сыйлығын берумен айналысатын швед және норвег академиялары бiрiгiп, 2008 жылы норвег ғалымы, 28 жасында қайтыс болған, бiрақ, артына мол ғылыми мұра қалдырған Абельдiң атымен сыйлық тағайындады. Сыйлықтың қаржысы Нобель сыйлығының қаржысымен бiрдей. Ресейлiк ғалымдар оның екеуiн алып үлгердi. Ресей математикадан күштi ғой. 1960-1990 жылдары Мәскеу мемлекеттiк университетi математиканың әлемдiк орталығы болды.

— Дәл сол кезде сiздер, қазiргi аға буын, белгiлi ғалымдар бәрiңiз сол жерде оқыдыңыздар, қорғадыңыздар.

— Иә, бiздiң күштi болып жүргенiмiз соның арқасы ғой. Горбачев келiп, «қайта құруға» кiрiскен соң МГУ-дiң бағы қайта бастады ғой...

— Мен өзiм екi елдi керемет үлгi тұтамын. Бiреуi – батыста АҚШ, екiншiсi – шығыста Жапония. Осы екеуiнде, әсiресе, АҚШ-та бойында қандай да бiр таланты бар адамның сол талантының ашылуына барлық жағдай жасалынып қойылған. Өнерпаздың да, ғалымның да, жазушының да АҚШ-қа ұмтылатын себебi сол. Бiзге де сондай жүйе жасауымызға бола ма?

— Болады! Сондай етiп жасалуы тиiс! «Болашақ» — соның бiр көрiнiсi. Ресей патшасы I Петр кезiнде Леонард Эйлерге бар жағдайын жасап, Ресейге алып келдi-дағы, орыс ғылымы сол адамның айналасында дамыды. КСРО-ның кезiнде қырқыншы жылдары Қазақстанға Персидский деген математик жiберiлiп, бiздiң саламыз сол кезден дами бастады. Физикадан Тихонов жiберiлдi. Бiзге де ғылымды, ғылыми мектептердi дамыту үшiн осы әдiстi қолдану керек.

— Демек, ғылымды да тарих сияқты жасайтын, алға сүйрейтiн — жеке адамдар. Өзiңiз институтқа басшы болып келгелi осы әдiстi қолданып жатырсыз ба?

— Әрине! Шетелге оқытуға жастарды көптеп жiберiп жатқанымыз да сол үшiн. Петр патша секiлдi бүгiнгiнiң эйлерлерiн көшiрiп әкелуге шамамыз жетпейдi. Сондықтан жеңiлдеу, арзандау жолды таңдап алып отырмыз. Және негiзiнен ұлты қазақ жастарды жiберемiз, себебi олар шетелде қалып кетпейдi...

— Жапондар, америкалықтар сырттан уақытша ғалым шақырғанда оған жердегi жұмақты да жасайтыны, барлық сөлiн де сығып алатыны белгiлi. Уәлбай бауырымыздың АҚШ-қа барғанына да 10 жыл болып қалды...

— Бiз Уәлбайға тұрақты түрде магистрант, докторанттар жiберiп жатырмыз. Ол бiзге осылай көмектесiп жатыр. Жақында елге келiп кеттi. Академиядағы сайлауға қатысты. Бiрақ, оны бiздiң ғалымдар академиктiкке өткiзбей тастады!..

— Ой, тоба-ай! Әлемдiк «Наката жұмбағын» шешкен адамды өткiзбедiңiздер ме?

— Қайтесiң, қазақтың көп шылығының бiрi осы «...шылық» қой...

— Орыс газеттерi сайланғандардың iшiнде «академик» деген атаққа лайық еместер бар екенiн жазып жатыр, бiрақ, олардың сайланбай қалғандар жайлы жазғанын оқыған жоқ едiм. «Талантты қазаққа берген, қадiрiн бiзге берген» деп өзбектер айтпақшы, мынау сұмдық екен! Кембридждегi халықаралық өмiрбаян орталығы 1999 жылы «Ғасыр физигi» деп атаған Темiрғали Көкетайтегi бiздiң газетке берген сұхбатында «маған мүмкiндiк берсе академияда шын физиктердi ғана  қалдырар едiм» деп едi. Негiзi, академияны шынында да таратып жiберiп, толық қайтадан сайлайтын жағдайға жетiптi ғой...

— Соны бiз де айтып жүрмiз, болмай жатыр ғой. «Жабық сайлау» дейдi, «адам құқығы» дейдi... Ғылымда «құқық» жоқ, ғылымда кiм күштi – сол өтуi тиiс...

— Академияның құлдырауы баяғыда марқұм Өмiрбек Жолдасбековтей әлемдiк тұлғаны академияға президент сайлауында құлатып жiбергеннен басталған жоқ па?

— Содан басталды! Шетелдерде сайлау оған дүниежүзiлiк абыройы бар, ешқашан ақшаға, басқаға сатылмайтын ғалымдардан құралған комиссия мүшелерiнiң қатысуымен өтедi. Францияда бiр академик қайтыс болса, дереу сайлау өткiзiледi.

— Салалық институттардың Ғылым академиясы құрамында қалғандары бар ма?

— Жоқ. Олардың бәрi университеттер құрамына немесе жекеменшiкке өтiп кеткен. Бұрынғы КСРО құрамында болған елдердiң iшiнде тек бiзде ғана Ұлттық Ғылым академиясы қоғамдық ұйым түрiнде, қалғанының бәрiнде мемлекет құрамында сақталып қалды. Өзбекстан да бiздiң iзiмiзбен кетiп едi, елдiң жаңа президентi оны қайтадан қалпына келтiрдi.

— Бiздiң Батыстан көшiрiп алған, «ғылымның бәрi университетте жасалуы тиiс» деген жаңа моделiмiз қаншалықты өнiмдi болып шықты?

— Оншалықты өнiмдi болмай тұр. Себебi, бiзде ғалымдардың оқытушылық жүгi өте ауыр, олардың сабақ беруден қолдары босамайды. Ал, Батыста профессорлар аптасына екi лекция ғана оқиды. Уәлбай да сондай.

— Сiздiң Шымкентте университетке ректор болғаныңыз өзiңiз үшiн де, ғылым үшiн де пайдалы, тиiмдi болды...

— Иә, менi жоғары жақтағы көп адам танып қалды... Математикадан диссертациялық кеңес аштық.. Өзбекстаннан көп жақсы ғалымдар келдi. Шымкентте математиктердiң жақсы мектебi қалыптасты. Оны өзгелер мойындап отыр.

— Менiң сұрайын дегенiм, сiздiң бойыңызда  әрi ғалымдық, әрi басшылық екi талант, екi қабiлет сәттi бас қосқан екен. Әдетте, ғалымдардың көбi керiсiнше басшылыққа икемсiз келедi. Шетелдерде академиктер мықтағанда кафедра меңгередi, одан ары аттап баспайды. Бiзде ғылым саласы қарыштап дамуы, артта қалып қойған жерiмiздiң есесiн ертерек толтыру үшiн ғылымды кiм басқару тиiс – ғылымның iшiнен шыққан ғалым ба, ғылымды бiлмейтiн менеджер ме?

— Шетелдерде менеджерлер басқарады. Бiз кiшкентай елмiз. Жерiмiз үлкен болғанмен. Бәрi көрiнiп тұрады. Мысалы, Мұхтарбай ағамыздан басшы шықпайды, пәленшеден шығады деген секiлдi. Сондықтан ұйымдастырушылық қабiлетi мықты ғалымдарды табу қиынға соқпайды. Олар iшкi мәселенi жақсы бiледi ғой.

 

Ғылыммен кәсiби тұрғыда айналысу керек

— Сiз айтқандай таңдап, iрiктеп отырудың қалыпқа түскен тиiмдi жүйесi 25 жылда жасалды ма?

— Ондай жүйе жасалған жоқ. Демократияға арқа сүйеген, төменнен ұсынылатын, резервте 3-4 маман дайын отыратын мұндай жүйе тек ғылымда ғана емес, барлық салада болуы тиiс... Бұрын ондай жүйе бар едi. Партия бәрiн бақылап, қадағалап отыратын, сатылап көтерiп отыратын.

2014 жылдан берi «ғылым мен бiлiмнiң интеграциясы» бағдарламасы қолға алынып жатыр. Университеттер қазiр бакалаврларды даярлап шығарады, ал, бiз  магистранттар мен доктор (РһD) даярлаймыз. Кадрларды өзiмiз даярлайтынымыз жақсы болды. 

— Техникалық дамудың шегi жоқ деймiз. Әйтсе де, техниканың даму қарқыны жаныңды шошытады. Ұялы телефонды алайықшы. Бүгiн шыққан телефон келесi жылға жетпей моральдық тұрғыдан ескiрiп жатыр. Ал, математика да шексiз дами ала ма?

— Математиканың өз даму заңдылықтары бар. Иә, өндiрiс күнде өзгередi. Ол жерде басты мәселе сұранысты қанағаттандыру. Ал, iргелi, ғаламдық ғылымдарда ондай күнде өзгерiс жоқ.

— Жас ғалымдар әдетте жаңалық ашсам деп келедi. Бәрi бiрдей ашуы мүмкiн бе?

— Математиканың әр саласының өзiнiң шешiлмей жатқан есебi, мәселесi көп қой. Ғалымдар сонымен айналысады. Соның өзi аз емес. Ал, жас ғалымды мәселеге қарай бағыттай бiлу – ол жетекшiлерiнiң, алдыңғы қатардағы ағаларының өресiнiң биiктiгiне, дүниетанымының кеңдiгiне байланысты. Ұлттық ғылымдық кеңес осы мәселенi реттеп, қадағалап отырады. Күнделiктi жаңалықтарды бiз апта сайын өткiзiлетiн семинарларда талқылап отырамыз. Мұндай семинар өткiзбейтiн орындардағы ғалымдардың қарайып қалуы оңай. Ғылым – кәсiп қазiр. Ғылыммен кәсiби түрде айналысу керек. Сонда ғана нәтиже болады.

— Өзiңiздiң ұстазыңыз Бицадзенiң «ұсақ-түйекке ұрынба, таза ғылыммен айналыс!» деген сөзi есiме түсiп отырғаны.

— Әрине, бiр жағынан ол кiсiнiкi  де дұрыс... Мысалы, 2005-2007 жылдары бiздiң институт космостық навигациямен айналысты. Ол негiзiнен бағдарламаландыру (программирование) жұмысы ғой. Бәрiмiз жабылдық. Сөйтiп едiк, онымыз өндiрiске айналып кеттi-дағы, ғылымға қарауға шамамыз келмей кеттi. Ғылыми мақала жазбауға айналдық. Оған қаржы көп бөлiндi. Дегенмен, кейiн космос өз алдына жеке отау құрып алды, бiзге де Үкiмет қаржы жағынан жақсы көңiл бөле бастады. Осы бетiмiзден айнымасақ - тамаша! Ал, егер қаржы жағы тағы да қинайтын болса, онда институт та амалсыз күнкөрiстiң қамымен айналысуға мәжбүр болады...

— Мұхтарбай ағамыз 10 жыл  бұрын «робот шығаруды шұғыл қолға алу керек» деп едi. Оны сол күйi қолға алмадық... Сiздiң ойыңызша бүгiнгi отандық ғылымның «жарып шығар» («прорывной») бағыты қандай болғаны абзал?

— Бұл – қиын сұрақ... Қай ғылымда әлемдiк дәрежеге жете алсақ, соны дамытуымыз қажет. Ядролық зерттеулерге келсек, олар шығыны өте мол ғылымға жатады. Ондай «державалық ғылымға» шамамыз жоқ. Бiзге ең абзалы – ауыл шаруашылығы ғылымын дамыту. Бiз оны ендi ғана қайтадан қолға алып жатырмыз. Табиғи өнiмдi, экологиялық таза өнiмдi қолдан жасай алмайсың. Қазiр олар дамыған елдерде өте үлкен сұранысқа ие. Тамаққа сұраныс болмай қалмайды! Не егуiмiз керек? Мал шаруашылығының қай бағытына көбiрек көңiл бөлген дұрыс?..

Ғылымның тағы қай саласына басымдық бергенiмiз жөн? Космос деймiз, оны бiз меңгере алмаймыз-ау. Түркия да ғылымға 2000 жылдан берi көңiл бөле бастап едi, қазiргi жағдайы жаман емес...

— Ал, математиканың өзiн сол «көбебұзар жебеге» айналдыруға бола ма? Бiз пайызға шаққанда мықты математиктер жағынан Қытай мен Үндiстаннан алда болмасақ артында емеспiз ғой?

— «Көбебұзар жебеге» айналдыруға болады, неге болмасын? Өйткенi, ол шығынсыз ғылымның бiрi ғой. Мамандар даярлауға болады. Мәскеу университетiне Америка, Еуропаның өзiнен ғалымдар келiп оқитын. Бiзде сол ғылым ордасынан шыққан ғалымдар әзiрге бар. Мемлекет «математикаға басымдық беремiз» деп жатса, мен оны қос қолымды көтерiп қолдап, ынты-шынтыммен кiрiсер едiм. Болса, қанеки!..

— Александров, Патондар 80, 90 жасқа дейiн басқарған жоқ па Ғылым академиясын? Мұхтарбай аға бастаған iрi ғалымдарымыздың да ешқайсысы әзiр жер таянып отырған жоқ. Осындай бiр ғаламдық жоба аясында жыл сайын жаңа Сұрағандарды сұрастырып, iздеп, iрiктеп, математикаға баулып отырсақ, барлық талантты ғалымдарды «жассың, кәрiсiң» демей iске жұмылдарсақ, оның өзi ақсақалдарға «жастықтың соңы» дегiзетiндей қанат бiтiртiп,  жастарға көз алдындағы көрнекi тәрбие құралы болмай  ма?

— Ол деңгейге жету үшiн ең алдымен тума таланттар керек. Олар бiзде аз емес, тек солардың iшiнен тасты гауһарға айналдыра алатын ғылым зергерлерi ғана қажет... Шетелдерде оқытқан ғалымына 50 мың доллардай ақша төлеу арқылы қызықтырады. Қалай болғанда да өте қызықты ұсыныс екен. Ең бастысы – оған бiзде негiз бар. Бiз қазiр-ақ қолдағы бар мүмкiндiктi пайдаланып, математикамыздың деңгейiн жаңа биiкке көтере алдық деп ойлаймын. Ал, одан әрмен, әлемдiк деңгейге көтерiлу – бұл Үкiметке айтылар ұсыныс, бiз өз тарапымыздан оған дайынбыз...

— Рахмет, аға! Сол күндерге ертерек жетуге жазсын!

Сұхбаттасқан Өмiрзақ АҚЖIГIТ, «Оңтүстiк Қазақстан».

comments powered by HyperComments

Газеттің жаңа номері

"Оңтүстік Қазақстан" газетінің PDF нұсқасы

Көшіру

Архив

« Қыркүйек 2017 »
Дс Сс Ср Бс Жм Сб. Жк
        1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30  
JoomShaper