"Оңтүстік Қазақстан" газетінің ресми сайты

USD: 332.21 0.00   EUR: 391.74 0.00   RUB: 5.57 0.00   

Warning: mysql_fetch_object(): supplied argument is not a valid MySQL result resource in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/libraries/joomla/database/database/mysql.php on line 712

Warning: mysql_free_result() expects parameter 1 to be resource, boolean given in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/libraries/joomla/database/database/mysql.php on line 726


ҚАЗАҚТЫ ҚАЗАҚ ЕТКЕН – ЖЫЛҚЫ

Сенбі, 09 Қыркүйек 2017 13:55
ҚАЗАҚТЫ ҚАЗАҚ ЕТКЕН – ЖЫЛҚЫ

 

ТарихшыАхметТОҚТАБАЕВҚАЗАҚТЫҚАЗАҚЕТКЕНЖЫЛҚЫ

 

Арий­лер – бiздiң ата-ба­ба­ла­ры­мыз

– Аха, қазақ ұлы­сы­ның ұйытқысы са­на­ла­тын бiздiң оңтүстiк өлке­де «қазақта не көп  төбе көп, Мәртөбе жалғыз бiрақ та» де­ген ерек­ше мәрте­бе­ге ие төбе ба­рын бiлесiз. Сол секiлдi қазақта не көп та­рих­шы көп, бiрақ ұлтжан­ды аза­мат­тар үшiн қазақтың жылқысы ме­нен теңдессiз та­зы­сын қырық жыл бойы зерт­теп ке­ле жатқан сiзден басқа та­рих­шы жоқ. Бүгiнгi сұхба­ты­мыз негiзiнен осы тақырып­тар төңiрегiнде өрбiсе. Ал, оған дейiн кiрiспе ретiнде На­урыз мей­ра­мы бiзге пар­сы елiнен кел­ген дейтiн тұжы­рымға қалай қарай­сыз? Менiңше, ба­ба­ла­ры­мыз Пар­фян мем­ле­кетiн құрған кез­де «На­урыз­ды» Тұран­нан Иранға апарған дейтiн ғалым­дар­дың пiкiрi қисын­ды­рақ секiлдi...

– На­урыз – шығыс ха­лықта­ры­на ор­тақ, ЮНЕ­С­КО адам­зат­тың әлемдiк бей­зат­тық мәде­ни құнды­лықта­ры қата­ры­на кiргiзген ме­ре­ке ғой. Түбiнде осы На­урыз түркiтектес халықтарды ғана емес, бүкiл мұсыл­ман ел­дерiн бiрiктiретiн ме­ре­ке бо­ла­ды де­ген ой­да­мын. Не­ге? Оның өзi та­биғат­тың қой­на­у­ы­нан шыққан. Ал, қазiргi жаһан­да­ну за­ма­нын­да же­ке ұлт бо­лып өмiр сүру қиын, жаһан­да­ну бiздi жұтып қоя­ды. Оған қар­сы тұру үшiн Ев­ро­па ел­дерi одақ құрып ал­ды. Сла­вян ха­лықта­ры­ның пра­во­сла­вие дiнiнiң негiзiнде бұрын­нан бiрлiгi бар. 1,5 млрд. тұрғыны бар Қытай­дың мұртын бал­та шап­пай­ды. Оңтүстiк Аме­ри­ка ел­дерi де бiрiгудiң не­ше түрлi жол­да­рын қара­с­ты­рып жа­тыр. Май­да ұлттар­дың бо­ла­шақта жой­ы­ла­ры сөзсiз, бұл ендi бо­лып тұрған нәрсе! Сон­дықтан бiзге де бiрле­су қажет. Сол мақсатқа осы ме­ре­кенi пай­да­ла­ну сұра­нып-ақ тұрған нәрсе. На­урыз жай­лы бұдан 2500 жыл бұрын арий­лердiң қаси­еттi кiта­бы «Аве­с­та­да» жа­зылған. Ал, арий­лердiң өзi осы бiздiң да­ла­мыз­дан шыққан, бiздiң қаны­мыз­да олар­дың қаси­ет­терi бар, олар бiздiң ата-ба­ба­ла­ры­мыз екенiне қазiр Ев­ро­па ғалым­да­ры дау айт­пай­ды. Арий­лердiң осы төл ме­ре­кесiн бiр жүйе­ге түсiрiп кет­кен адам – әйгiлi да­ла пер­зентi За­ра­ту­ш­т­ра. Зо­ро­а­с­т­ризмдi өмiрге келтiргенi үшiн ол дiни пайғам­бар  не­ме­се дiни қай­рат­кер деп ата­лып жүр. Соңғы де­рек­тер бой­ын­ша ол Едiл бой­ы­нан барған көшпендi мал­шы­ның ба­ла­сы екен. Жал­пы, оты­рықшы­лықтың жағым­сыз жағы – ол өзi тұрып қалған са­сық суға, бат­паққа ұқсай­тын, да­ми қоюы қиын өрке­ни­ет қой. Мiне, осы оты­рықшы­лар дүни­есiне құйын­дай келiп соққан көшпендiлер олар­дың ор­нығып, тұрып қалған әлемiн тез өзгертiп жiбе­ретiн болған.

– Және бұл үрдiс толқын секiлдi дүркiн-дүркiн қай­та­ла­нып отырған ғой!

– Иә, со­лай. Көшпендiлер да­му са­ты­сын­да ол кез­де оты­рықшы­лар­дан жоғары тұрған. Мы­са­лы, За­ра­ту­ш­т­ра­ның кезiнде оты­рықшы ел­дер адам­ды құрбан­дыққа ша­ла­ды екен. За­ра­ту­ш­т­ра адам­ның ор­ны­на мал­ды ша­лу дәстүрiн енгiзген. Ол за­ман­да бұл – үлкен про­гресс! «Ұлы­с­тың ұлы күнi» де­ген тiркес бiздiң тiлiмiзде «на­урыз» бiзге пар­сы­дан кел­мей тұрып та болған. Оған негiз қай­сы де­сеңiз – күн мен түн теңесiп, ауа рай­ын­да жы­лу­дың күш ала ба­с­та­уы, қыс­тағы қиын­дықтар­дың арт­та қалуы көшпендi ха­лықты жа­ды­ра­тып, көңiлiн көтер­ген, ел оны ме­ре­ке­леп, той­лай­тын болған. Мәшһүр-Жүсiптiң «На­урыз­ды құрмет­теп, «Ұлы­с­тың ұлы күнi» атан­ды­рып, той-та­ма­ша қыл­ды­руға ты­ры­су ке­рек» де­ген сөзi бар.

– Сiздiң бұл ойыңыз өзiнiң «Тұран. Адам­зат қоғам­ының та­ри­хы­на көзқарас» кiта­бын­да «Пар­фян мем­ле­кетiнде үстемдiк құру­шы тап өкiлдерi жы­лы­на бiр рет, көктемгi күн мен түн теңесетiн кез­де ке­летiн «Сақая» деп ата­ла­тын ай­рықша ме­ре­ке­ге жи­на­ла­тын.  Бұл күнi олар өздерiнiң «скифтiк» киiмдерiн ки­етiн, құрбан­дыққа ора­сан көп мал ша­ла­тын, жылқының ашы­тылған сүтiн iшетiн, да­ла­лық ескi әндердi бiрге оты­рып ай­та­тын және қаһар­ман­дық эпо­с­тар­ды тыңдай­тын» де­ген Стра­бон, Ди­он Хри­со­с­том және өзге де ежелгi грек ав­тор­ла­ры­ның пiкiрiн бер­ген Ж.Байжұминнiң көзқара­сы­мен  қабы­сып тұр екен.

«Аве­с­та­ны» қызығып оқыған мен он­дағы Аху­ра-Маз­да­ның «маған ғана та­бы­ныңдар!» дейтiнiне және өзiнiң 25 есiмiн келтiретiнiне қарап, «маған серiк қос­паңдар!» дейтiн және он­да Ал­ла-Тағала­ның 99 есiмi жа­зылған Құран екеуiнiң ара­сын­дағы сәйкестiкке таң қал­дым. Сiз бұл жөнiнде не ай­тар едiңiз?

– «Аве­с­та» – ХIХ ғасыр­дың ор­та­сы­на дейiн ұрпақтан-ұрпаққа ау­ыз­ша берiлiп отырған дүние. Де­мек, көп өзгерiске түскенi де анық. Ал, Құран – Құдай­дың кiта­бы. Ол өзгер­мейдi. Құран аят­та­ры­ның түскенiне 14 ғасыр бол­ды. «Аве­с­та» кiтап бо­лып ба­сылғалы Де­ли­ден ба­с­тап Па­риж­ге дейiн оны зерт­теп жатқан та­лай ғылы­ми ин­сти­тут­тар әлi күнге дейiн оның мәтiнiн бiр iзге түсiре ал­май ке­ледi...

«Аве­с­та­ның» бiз үшiн өте құнды тұсы – он­да сай­ын са­ха­ра да­ла мен мол су­лы өзен­дер, та­бын-та­бын си­ыр, үйiр-үйiр жылқы мен қора-қора қой­лар жай­лы ай­ты­ла­ты­ны. Бұл – Кiшi Азия, Ор­та Азия жерiнiң та­биғаты­на кел­мейдi. Бұл – Едiл мен Ертiстiң ара­сын алып жатқан жа­сыл жа­зи­ра­лы бүгiнгi қазақ да­ла­сы! Арий­лер б.д.д. 2000 жыл бұрын осы да­ла­дан көшкен­де не­мен көштi? Жа­яу-жал­пы­лап көше ал­май­ды ғой! Жер қай­ысқан ма­лы­мен көштi.

Мен өзiм арийлiк ком­по­ненттi бiзге қос­тырғысы кел­мейтiндер­ге тiке­лей қар­сы­мын. Ол – бiздiң арғы та­ри­хы­мыз. Арий­лердi алып та­с­та­сақ, сақтар­ды, ғұндар­ды да алып та­с­та­у­ы­мыз ке­рек. Олар­дың бәрi бiте қай­на­сып кет­кен та­рих.

– Осы жер­де тағы бiр заңды сұрақ ту­а­ды. Кейбiр та­рих­шы­лар «қазақ сақтың тiке­лей ұрпағы ғой, «қазақ» де­ген сөздiң өзi «қас сақ», яғни «нағыз қазақ» де­ген ұғым­ды бiлдiрiп тұр ғой» де­сең, «ата­ма он­дай­ды, қазақ пен сақтың ара­сын­да кем де­ген­де 1500 жыл жа­тыр» деп шыға ке­ледi. Және со­ны ай­та­тын өзiмiздiң қазағымыз. Бұдан 4 мың жыл бұрын қола­ны, одан берiде темiрдi балқыту­ды, бо­лат құрал жа­сап шығару­ды меңгер­ген, өз за­ма­ны­ның ал­дыңғы қатар­лы да­мыған елi болған сақтар бүгiнгi қазақ да­ла­сы­нан түк қал­май көшiп кетiп, ор­ны­на басқа жақтан бөтен ха­лық келiп қоны­с­танған жоқ қой. Бiз та­мы­ры ешқашан үзiлме­ген ел емеспiз бе?

– Го­гольдiң «қазақ да­ла­сы ха­лықтар­ды ауық-ауық атып оты­ра­тын алып зеңбiрек сияқты болған» дейтiн сөзi бар. Жоғары­да ай­тылған­дай арий­лердiң, сақтар­дың, ғұндар­дың, түркiлердiң Еу­ро­па­ны, Ази­я­ны жа­у­лап алуға  Ор­та­лық Ази­я­дан толқын-толқын бо­лып ат­та­нып тұрғаны ақиқи шын­дық. Бiрақ, кет­кен­дерi кет­се де түп-та­мы­ры­мен қопа­ры­ла кет­кен жоқ, қалған­да­ры қалып отыр­ды ғой. Со­ның iшiнде арий­лық ком­по­нент те ешқай­да кет­кен жоқ. Бiрiнен- бiрiне ау­ы­сып, берiлiп кел­ген. Ал­тай­дың бiздiң түпкi ата­ме­кенiмiз болғаны, ол жер­ден ту­ра жоғары­дағыдай ба­ба­ла­ры­мыз­дың ауық-ауық аты­лып, ба­тыс пен шығысқа  ат­та­нып отырғаны да ақиқат. Жа­пон­дар да, кәрiстер де Ал­тай­ды өзiнiң  түпкi ота­ны са­най­ды.

– Қазақ ата­уы «қас сақ»  де­ген тiрке­с­тен шыққан де­ген пiкiрмен келiсесiз бе?

– Мен ре­сейлiк қа­зақ­тар­дың өз та­ри­хын зерт­те­ген үш том­дық еңбегiн оқыдым. Олар «ка­за­хи – степ­ные ры­ца­ри» дейдi. Емiн-еркiн жүрген ел. «Қазақ» тер­минi IХ ғасыр­дан кез­де­седi. Араб та­рих­шы­сы Ма­су­ди мен Ви­зан­тия им­пе­ра­то­ры әрi та­рих­шы Кон­стан­тин Ба­г­ря­но­род­ный «ка­сог елi» деп жа­за­ды.  «Пәлен­бай сұлтан­ның ор­да­сын­да қазақ гвар­ди­я­сы бар» де­ген жа­зу өзге ел­дер та­ри­хын­да жа­зылған. Бұл сөздiң қисы­ны бар. Өйткенi, ол за­ман­дағы қазақ өз жерiне өзi сый­май жатқан, ас­тын­да аты, қолын­да қаруы бар жа­у­ын­гер ха­лық болған ғой. Жылқының арқасын­да қазақ «алыс» де­ген ұғым­ды бiлме­ген.

 

Қаза­нат­тың түбiне қызыл им­пе­рия жеттi

– Мiне, жылқыға да жеттiк! Екi тiзгiн, бiр шыл­быр қолыңыз­да, қалай көсiлемiн де­сеңiз де ерiктiсiз!..

– Бiз қазақтың та­ри­хын, бол­мы­сын, тұрмы­сын, өнерiн, жа­нын, ру­хын, фи­ло­со­фи­я­сын, қысқасы, қазаққа қаты­с­ты қай нәрсенi бол­сын зерт­теймiз де­сек, оған жылқыны қос­пай қарға адым ат­тай ал­май­мыз. Ат­та­у­ы­мыз мүмкiн, бiрақ, ол мүге­дек, сыңар­жақ, қан­сыз-сөлсiз дүние бо­лып шығады. Се­бебi, жылқыны қолға үйрет­кенiне кем де­ген­де 6 мың жыл болған қазақтың бар­лық өмiрi жылқының үстiнде өтiп ке­ледi. Бұны ағыл­шын та­рих­шы­ла­ры Көкше­та­у­дағы Бо­тай­да көмiлген жүз мыңдаған жылқы сүйегi, олар­да ау­ыз­дықтың бо­луы, жылқы тiсiнiң қажа­луы, құмы­ра түбiнен жылқы сүтiнiң қал­дығы та­былғаны арқылы бұлтарт­пай дәлел­деп бердi. Сол за­ман­нан ба­с­тап әлем халқын жылқыға мiнген­дер мен мiнбе­ген­дер деп екiге бөлу­ге бо­ла­ды. Да­ла­ның саф ау­а­сын жұтып кел­ген көшпендiлер «бiрiнiң жа­па­сын бiрi иiске­ген» деп iркес-тiркес үйлер­де өмiр сүретiн оты­рықшы ел­дердi менсiнбе­ген ғой. Со­сын атқа мiнген адам­ның бой­ы­на жел бiтетiнi, оның ру­хы көтерiлетiнi, ке­у­десiне нан пiсiп шыға ке­летiнi рас нәрсе. 100 шақырым оған түк емес. Қытай­да мен бiр қари­я­мен сөйлесiп қал­дым. «Бiз жылқыдан ай­рыл­май тұрған­да ба­сы­нан сөз асыр­май­тын, ке­у­десiн ешкiмге ба­с­тыр­май­тын на­мысқой, өжет ха­лық едiк. Басқалар­дан таяқ же­удi ай­та­сыз, қай­та ша­ма­мыз кел­се өзгенiкiн тар­тып алғымыз келiп тұра­тын. Менiң  атам ба­тыр­ша­лы­с­тау кiсi бол­са ке­рек. Жа­сы ұлғайған кезiнде бiрде үйiнiң ал­дын­да отыр­са ас­тын­да жақсы аты, үстiнде көк са­у­ы­ты бар кiсi со­на­дай­дан өте берiптi. Ата­мыз бол­са «маған бұры­лып сәлем бе­ре қой­ма­ды!» деп бел­де­у­дегi аты­на жай­дақ мiне сап, қолы­на шоқпар алып әлгiнiң соңынан тұра ша­у­ып­ты. Ша­у­ып  келiп ұрғаны­мен ала ал­мап­ты... «Көргенсiз не­менiң аты мен са­у­ы­тын тар­тып алай­ын деп едiм, бол­май қал­ды...» деп өзi кейiн iшкi сы­рын да ашып қой­ып­ты. Мiне, ат­тың үстiнiң адам­ды ерiксiз ерлiкке, зор­лыққа же­те­лейтiн осын­дай қаси­етi бар екенi рас.

Ор­та ғасыр­лар­ды зерт­те­ушi та­рих­шы­лар «ша­бу­ыл жа­саған қазақтар­дың әрқай­сы­сы қан­жығасы­на 5-6 адам­ды  құлағынан тесiп арқан-жiпке бай­лап алып, өзiнiң елiне алып ке­тедi» деп жа­за­ды. Сон­дай-ақ, жа­ужүрек, жеңiмпаз қазақ гвар­ди­я­сын (қосы­нын) жанында ұстау шетел­дердiң бас­шы­ла­ры­на мәрте­бе болған.

Ка­зак-орыс ата­ма­ны Ря­буш­кин «Қазақ атқа мiнiп шапқан­да ешнәрсе­ден қорықпай­ды! Ол бұндай кез­де тiптi Құдай­ын да ұмы­тып ке­тедi. Ал, ат­тан түскен қазақтан мо­мын, одан өткен сор­лы ешкiм жоқ» де­се, қытай мақалы да: «Ат үстiндегi қазақ – жол­ба­рыс, аты­нан ай­рылған қазақ – қоян!» дейдi. Мiне, жа­у­ла­ры­мыз бер­ген бiздiң халқымыз­дың дәл бағасы – осы! Бұдан ар­тық дәл ай­ту мүмкiн емес...

Со­ны­мен қатар, жалқау бо­лу­ы­мызға да жылқының әсерi болғаны хақ. Өзбек­тердiң ба­ла­сы­на «қазақ сияқтан­бай тұр ер­те­рек!» дейтiнi со­дан. Жер тыр­ма­лап күн көретiн ха­лыққа Құдай­дың әр күнi қым­бат қой.

– Қазақты сон­дай биiкке көтер­ген жылқы дедiк. Күреңбай сын­шы­ның Құла­гердi көрген­де: «...Қанын­да шығысың мен ба­ты­сың жоқ, шот­ланд тұқымы­мен ша­ты­сы жоқ. Қол­ту­ма қазағым­ның қаза­на­ты, араб­тың жылқысы­ның қаты­сы жоқ» деп си­пат­тай­ты­ны бар емес пе? Ен­де­ше, сол қаза­нат қай­да кеттi қазiр? Өзiңiздiң қазақ жылқысы­на де­ген құмар­лығыңыз қашан оян­ды? Сiз де мен секiлдi ес бiлгелi ат үстiнде өстiңiз бе?

– Әкемiз мал­шы бол­ды. Жылқы да бақты. Есiмде, ал­ты жасқа толған кезiм, әкем есiк пен төрдей ұзын, биiк жылқыға мiнгiздi. Қор­жын­ның бiр ба­сы­на бiраз құрт, екiншi ба­сы­на жұмыр, жыл­тыр май­да та­с­тың бiр-екеуiн сал­ды. «Қар­ның аш­са – құртты сор, шөлде­сең – та­с­ты сор! Ат­тан түспе, түссең мiне ал­май қала­сың. Ба­сын еркiне жiбер, өзi та­у­ып ба­ра­ды» дедi. Сөйдедi де алыс жай­ла­у­дағы ел­ден ой­дағы ау­ылға қарай жөнелттi. Атым жо­лай өзен­нен су iштi. Бiр-екi рет тоқтап «әлденiп» те ал­ды. Түс ауа шыққан мен түн қою­ла­на үйге жеттiм. Әжем бiр өзiм кел­генiмдi көрiп, ба­ла­сы­на ұрсып жүр: «Жол­да аю шап­са қай­тедi? Үркiп жығып кет­се қай­тедi?!» Менiң әкем: «Жылқының ақылы адам­нан ар­тық. Әттең, жалғыз ғана кемшiлiгi бар – сөйлейтiн тiл бер­ме­ген» деп оты­ра­тын. Мiнiп кел­ген аты­мыз­ды жо­лай ұрсақ, таңер­тең тұрған әкемiз: «То­ры ат­ты са­бап­сыңдар, ренжiп тұр ғой!  Қай­сың мiнiп едiң? Өзi-ақ жеткiзетiн ат­ты не­ге ұра­сыңдар?!» де­ушi едi.

– Аты­ның тiлмен ай­та ал­маған мұңын көзiнен оқып тұр ғой  әкеңiз...

– Жылқыны құрмет­теймiз дейтiн еу­ро­па­лықтар­да жылқымен сөйле­су мәде­ни­етi жоқ. Үлкен­дердiң оңаша­да мiнетiн ат­та­ры­мен сөйлесiп тұрғанын ба­ла кезiмiзде та­лай көрдiк. Са­у­ын би­е­лердi де иiту үшiн «қарағым, шы­рағым!» деп адам­ша ай­на­лып, толғанып жа­та­ды... Со­сын тек қазақ қана жылқыны адамға теңеп, «жылқы ба­ла­сы» деп сөйлейдi.  «Си­ыр ба­ла­сы, қой ба­ла­сы» деп айт­пай­ды.  Ал, бiздiң жылқы мәде­ни­етiмiз – не де­ген бай­лық! Жылқының түсiне ғана қаты­с­ты төрт жүздей сөз бар! Жылқы мүше­лерiнiң ата­уы тоқсан­нан асып жығыла­ды. Он­дай бай­лық басқа ешбiр ха­лықта жоқ! Сон­дай-ақ, ата­ла­ры­мыз жылқысы­ның са­ны қан­ша екенiн де ба­ла­сы­ның са­ны секiлдi айт­пай­тын болған. «Шұбар­дың үйiрi», «қаракөктiң үйiрi» де­ген. Жылқының асығын «қида­сып» дейдi екен. Оны жақын­да бiлдiм. Осын­дай тер­мин­дер то­лып жа­тыр. Түркiмен­стан­дағы бiр қазақтың үйiнде қонақта бо­лып, қай­тып ба­ра жа­тыр­мын. Бiр уақыт­та әлгi кiсi менi iздеп вок­залға келiп тұр ғой: «Кетiп қал­мағаның мұндай жақсы бо­лар ма – жылқының бойтұма­рын «на­зар­лық» деп атай­ды, мен оны ай­ту­ды ұмы­тып кетiппiн!» Жылқының сы­ны­на бай­ла­ны­с­ты екi жүздей,  ер-тұрманға қаты­с­ты жүзден ас­там сөз жи­на­дым.. «Төрт тұрман, бес тұрман» де­ген сөздiң мәнiсiн көп жыл iздедiм. Шер­ни­яз ақын­ның Иса­тай­ды: «Жiгiт екен төрт тұрма­ны түгел сай!» деп мақтай­ты­ны бар. Жал­пы, шет жақтар­дағы ашар­шы­лықтан, ге­но­цид­тен аман қалған қан­да­с­та­ры­мыз­да жылқы жай­лы көп құнды­лық сақталған екен. Қытай­дағы бiр ақсақал маған: «Төрт тұрманға жүген, ер, өмiлдiрiк, құйысқан жа­та­ды» дедi. Кiшi жүзде осы төрт тұрман бар. Арқа, Ал­тай­да бұл төртеуiне пы­с­тан – ат көрпенiң үстiнен са­ла­тын күмiстел­ген бел­беу қосы­ла­ды. Осы­ны Қытай, Моңғолия қазақта­ры­нан ғана тап­тым. Моңғол­дық қазақ ақын қыз­дың «Бес тұрман» де­ген өлеңi бар екен. Мен оны «Қазақ жылқысы­ның та­ри­хы» де­ген кiта­бы­ма кiргiздiм.

Жал­пы, жылқыны бiлемiз деп жа­та­мыз. Оны­мыз – ар­тық ай­тылған сөз. Жылқы жай­лы түгел бiлу мүмкiн емес. Мен де 30 жыл өмiрiмдi ар­на­дым ғой, ендi басқа тақырыпқа ау­ы­сам ба деп ой­лап жүргенмiн. Мәске­улiк ғалым, бұрын Бүкiло­дақтық жылқы ша­ру­а­шы­лығы ин­сти­ту­ты­ның ди­рек­то­ры болған Ю.Н.Бар­мин­цевтiң: «Жылқы – та­у­сыл­май­тын дүние, зерт­те­у­ге сенiң де өмiрiң жет­пейдi!» де­генi рас бо­лып шықты.

– Осы қырық  жыл­дық зерт­те­у­ден не ой түйдiңiз?

– Түйiн – Iли­яс Жансүгiров айтқан­дай, қазақ пен жылқы егiз екен. Қазақты қазақ ет­кен жылқы екен, оған бiз мәңгiлiк қарыз­дар екенбiз, соған көзiм жеттi... Бiз бүгiн жылқыны жейтiн ет пен iшетiн су­сын­ның ны­са­ны­на ай­нал­дыр­дық. Ал, қазақты арқасы­на мiнгiзiп алып ХХ ғасырға дейiн жеткiзген жылқы кезiнде ата­ла­ры­мыз­дың мiнсе – көлiгi, ки­се – киiмi,  жо­рықта – сенiмдi серiгi, соғыс­са жа­у­да қал­дыр­мас жол­да­сы болған екен...

– «Ки­се – киiмi» дедiңiз, қыл­шығын сыр­ты­на қара­тып тiккен тай­жақы күзде-көктем­де әрi ке­ре­мет су­лық (плащ) әрi жеңiл де жы­лы киiм екенiн кiм бiледi қазiр? Ки­ейiн де­сеңiз, тiгiп бе­ре ала­тын тiрi жан тап­пай­сыз... 

– Иә... Бәйге өткiземiз, оның бәрiнде де араб, ағыл­шын, ахал­те­ке ара­ласқан жар­ты­лай қазақы тұқым...

– Кеңiрек тоқта­ла­тын жер­ге келдiк, Аха. Со­ны­мен, мақта­у­лы қазақы қаза­на­ты­мыз қай­да қалған? Не­ге ағыл­шын, араб, ахал­те­ке­ге құмар­мыз? Олар­дың несi ар­тып ба­ра­ды қаза­нат­тан?

– Оның та­мы­ры­на бал­та шапқан – қызыл им­пе­рия!

– Оны бiлемiз, қаза­нат­тың тұқымы тұздай құры­ды ма сон­да? Қай­тып тiрiлте ал­май­мыз ба?

– Жоқ, шет­тегi қазақта оның тұқымы  әлi бар. Оны Ал­тай­дан, Ре­сей­дегi Қосағаш­тан iздеу ке­рек. Моңғоли­я­да бар. Қытай қазақта­рын­да қаза­нат­тың үш түрi бар. Олар – Баркөл, Ал­тай, Iле жылқысы. Iле тұқымы қытай та­ри­хын­да жа­зылған «үйсiн тұлпар­ла­ры­ның» тұқымы. Мен Қытай­дың Мо­ри ав­то­но­ми­я­лық об­лы­сы­на барғаным­да 70 шақырым­дық бәйге­де  со­лар­ды көрдiм.

– Қан­ша жүйрiк қаты­с­ты? Мәре­ге бәрi жеттi ме?

– Жи­ыр­ма­дан ас­там жылқы жiберiлдi. Бәрi де мәре­ге жеттi. Бұрын қазақта жылқы тұқымын асыл­дан­ды­ру­мен ай­на­лысқан хан-сұлтан­дар, бай-бағлан­дар, ба­тыр­лар, би­лер болған. Ау­зы­нан ақ май аққан бай­лар­дан қалай ай­рыл­дық, со­лай асыл тұқым­ды жылқыдан да ай­рыл­дық. Бiр тұқым алу үшiн оның 4-5 ұрпағын сұрып­тау, яғни кемi 20 жыл қажет. Қазiргi бай­лар­дың сон­ша­ма жыл күту­ге уақыты, ықыла­сы жоқ, де­реу джип, ақша ұтқысы ке­ледi-дағы, шет­тен дай­ын жылқыны са­тып әке­ледi... Кiшi жүз ха­ны Жәңгiр тiптi қазақтың  та­ри­хи асыл тұқым­да­рын да тiрiлту­мен ай­на­лысқан адам. Олар қай­сы­лар?  Арғымақ, қаза­нат, қаз­мой­ын. Се­лек­ция (сұрып­тау) iсiн жолға қойған. Мұхам­мед Са­лық Ба­ба­жа­нов: «Жәңгiр хан­ның жылқыла­ры қазақтың та­ри­хи қаза­нат, арғымақ, қаз­мой­ын жылқыла­ры­на жақын­дап едi» дейдi. Ма­хам­бет: «Арғымақтан туған қаза­нат, қаза­нат­тан туған қаз­мой­ын» дейдi. Ба­ба­жа­нов екеуiнiң сөзi бiр жер­ден шығып тұрған жоқ па?

– Аха, ендi арғымақ, қаза­нат, қаз­мой­ын­дар­ды же­ке-же­ке си­пат­тап берiңiзшi.

– Арғымақ – араб, әзiрбай­жан­дық «қазақ» және «қара­бақ», ахал­те­ке айғыр­ла­рын  әкелiп қазақы би­е­мен бу­дан­да­с­ты­ру­дан шыққан.  Со­лар­дың бесiншi ұрпағы арғымақты бе­редi. Орыс офи­цер­лерi: «Арғымақ – қазақтар­дың ең үлкен мақта­ны­шы. Арғымақтың шы­дам­ды­лығы сон­дай, 200 шақырымға дейiн тоқта­май ша­ба ала­ды. Көзде­ген жерiне жет­пей тоқта­май­ды. Зо­рығып өлiп ке­туi мүмкiн, бiрақ, мәре­ге жет­пеу де­ген жоқ» деп жа­за­ды... Абы­лай хан «арғымақтар – хан­ның қазы­на­сы» деп бағалап, қырғыз­дар­ды бағын­дырған кез­де оларға «әрбiр қырғыз маған бiр-бiр арғымақ өсiрiп бе­ру­ге мiндеттi» деп са­лық салған, сол арғымақтар­дың ұрпағы өсiп, Ке­не­са­рыға дейiн жет­кен, көбей­ген екен.  Ке­не­са­ры мен қырғыз­дар­дың ара­сын­дағы қақтығыс хан Балқаш-Iле маңай­ы­на кел­ген­де қырғыз­дар­дың оның арғымақта­рын ба­рым­та­лап кет­кенiнен ба­с­та­ла­ды ғой.

Арғымақ пен қазақы би­е­ден қаза­нат ту­а­ды. Қаза­нат де­генiмiз –әске­ри жылқы. «Қобы­лан­ды­да» «қаза­нат мiнсең бол­май ма?» де­ген сөз бар. Қаза­нат пен қазақы жылқыдан қаз­мой­ын шығады. Бұл ендi алыс жолға жа­ра­май­тын жылқы, есесiне сұлу­лықтың сим­во­лы!

– Сәйгүлiк деп ненi ай­та­мыз?

– Ол – бiрту­ар  жылқылар­дың жал­пы ата­уы.

– Одан бөлек «күлiк» де­ген сөз де жылқыға қаты­с­ты ай­ты­ла­ды. Мы­са­лы, Ма­хам­бет «ай ас­тын­да күлiк бар» дейдi ғой... «Сәйгүлiк» де­ген сөздiң өзi бiр қаси­етi екiншiсiне сай кел­генiн бiлдiрiп «сай+күлiк» ата­нып тұрған сияқты ғой?

– Мүмкiн. Қазақ та­ри­хын­да жылқының не­ше түрi кез­де­седi. «Ма­на­с­та» «ал­бан күлiк» де­ген, кәдiмгi Ал­бан ру­ы­ның жылқысы­на қаты­с­ты ай­тылған сөз бар. Сон­дай-ақ, Адай жылқысы де­ген тұқым да бар. Кiшi жүзде со­ны­мен бiрге Шектi жылқысы, Жағал­бай­лы жылқысы, Ор­та жүзде Най­ман жылқысы де­ген тұқым болған. Қазақ да­ла­сын­да 1928 жы­лы 4,5 мил­ли­онға жет­кен жылқыдан 1933 жы­лы 300 мың-ақ қалып­ты.  Пат­ша­лық им­пе­ри­я­ның қазақты ат­тан түсiру, оты­рықшы ету де­ген жы­мысқы са­я­са­тын кеңес өкiметi осы­лай iске асыр­ды ғой...

– Еу­ро­па­да тұлпар­ды қана­ты бар жылқы етiп көрсе­тедi...

– Қазақ жылқы мәсе­лесiнде ешқашан миф­ке жол бер­ме­ген. Күнiге өзi мiнiп, өзi етiн жеп, сүтiн iшiп отырған ма­лын қалай ол миф­ке ай­нал­ды­ра­ды? Миф де­ген ұғым көзi көрiп, қолы ұста­маған­нан ту­а­ды ғой. Бiз «жүзден – жүйрiк, мыңнан – тұлпар» деймiз.

– Сон­да тұлпар де­генiмiз не?

– Тұлпар – ерек­ше жылқы. Оны сын­шы­лар құлын кез­де та­ни­тын болған. Жүйрiк де­ген жылқының мұрын сүйегiнде  3-4 тесiк бол­са, тұлпар­да 7 тесiк бо­ла­ды екен...

– «Көрұғлы» да­с­та­нын­да Ра­у­шан­бек сын­шы «Тұлпар­дың де­несiнде 70 тесiк бо­ла­ды, оның же­теуi бас сүйегiнде бо­ла­ды» дей келiп: «Екеуi тұр екi құлақ түбiнде, екеуi тұр отыз тiстiң жiгiнде, бiзден басқа жан бiлмейдi бұл күнде» деп көрсетiп бер­мей ме?..

– Менiң бiлетiнiм – мұрын­да 7 тесiк бо­ла­ты­ны. Одан бөлек тұлпар бо­лар құлын ұйықтағыш ке­ледi екен. Және ой­ын­паз, же­тек­ке жүргiш, енесi жатқан кезiнде оның үстiнен ар­лы-берлi секiргендi ұна­та­тын, күн шығар кез­де  маңдай­ын берiп, күнге қарап тұрған­ды жақсы көредi екен. Сон­дай-ақ, азу тiстерiнiң бiреуi ал­тын түстес ке­летiн көрiнедi. Моңғол қазақта­ры тұлпар­дың осын­дай белгiлерiн ай­та­ды.

– Сон­да соңғы 26 жыл iшiнде қазақта «тұлпар­ды қалай­да та­бам» деп мақсат қойған ешкiм бол­мағаны ғой?

– Бол­мағаны... Бұрын ба­ба­ла­ры­мыз тұлпар де­ген сөздiң өзiн ау­ызға орын­ды-орын­сыз ала бе­ру­ге тый­ым са­ла­ды екен. Казiр ком­мен­та­тор­лар «ана об­лы­с­тың тұлпа­ры, мы­на об­лы­с­тың тұлпа­ры» дейдi де оты­ра­ды.

 

Қасқыр­ды же­ке ала­тын та­зы­лар Ба­я­на­у­ыл­да бар

– Тәуелсiздiктiң 25 жыл­дығына ар­налған 50 шақырым­дық ала­ман бәйге­де бiрта­лай ат мәре­ге же­те ал­май қал­ды. Жет­кен­дерiнiң өзi шар­ша­у­лы, ағып ке­ле жатқан жоқ... Бұл жылқыны зор­лау емес пе?

– Қазақы жылқының ге­но­фон­ды­нан ай­ры­лып қал­дық де­ген осы... 1890 жы­лы Әули­е­а­та­да өткен бәйгенi көрген орыс офи­цер­лерi «100 версттi (107 шақырым) бiрiншi кел­ген ат 4 сағат 10 ми­нут­та ша­у­ып өттi» деп жа­за­ды. Бүгiнгi таңда Қос­та­най за­у­ы­ты­ның жылқысы 100 шақырым­ды 4 сағат 5 ми­нут­та ша­у­ып, ре­корд жа­сағаны тiрке­улi. «Өтпелi ке­зеңнен» аман қалған жалғыз жылқы за­у­ы­ты­мыз ғой...

– Ал, алысқа ша­ба­тын адай жылқысын маңғыс­та­у­лық жiгiттер Ре­сей­дегi 120 шақырым­дық жа­ры­с­тарға апа­рып, бәйге алып жүр екен...

– Жылқы тұқымы белгiлi бiр та­ри­хи оқиғаға бай­ла­ны­с­ты ту­а­ды. Шет­пе­ден шыққан, Ас­т­ра­хань­да қыз­мет iсте­ген Фа­зыл Сатқаев есiмдi қазақ, форт-шев­чен­ко­лық Ес­бол Өмiрба­ев маған атал­мыш тұқым адай­лар­дың Маңғыс­та­у­ды түркiмен­дер­ден та­зартқан кезiнде те­кежәумiт айғыр мен қазақы би­е­ден шыққанын айт­ты. Қашаған жы­ра­у­да «түркiмен­дер қазақтың жылқысын есек деп бағалаған» де­ген өлең жол­да­ры бар.

Мен қазақ елiнде эт­но­гра­фи­я­лық жылқы за­у­ы­ты ашы­луы тиiс деп бiлемiн. Сол за­у­ыт­та жоғары­да ай­тылған қазақы жылқы түрлерiн тiрiлтетiн се­лек­ция жүргiзiлiп қана қой­май, ол жер­де қазақтың ұлттық ой­ын­да­рын да қал­пы­на келтiру ке­рек. Мен кiта­бым­да оның 40 шақты түрiн келтiрдiм, ал, бiз он­шақты­сын ғана бiлемiз.

– «Шөген» деп аталған по­ло­ның өзi бiздiң да­ла­да ту­ып, Ба­быр арқылы Үндiстанға ба­рып, одан Ан­г­лияға, Еу­ро­паға та­ра­са да, өзiмiзде тұңғыш бiрiншiлiк би­ыл өттi ғой.

– Одан бөлек Мы­сыр­ды қып­шақ мам­люк­терi би­леп тұрған кез­де  олар «жылқы те­а­т­рын» да қойған. Оны да жаңғырт­сақ, ұлттық мәде­ни­етiмiздiң бiр көрiнiсi бол­май ма? Сон­дай-ақ, жылқының ота­нын­да жылқы му­зейi жоқ, ал, ол да­мыған ел­дердiң көбiнде бар...

– Ендi «жетi қазы­на­ның бiрi – ит­ке», оның iшiнде қазақы та­зы жай­ы­на ке­лейiк.

– Кел­сек, қазақтың та­зы итi – ұлттық құнды­лықта­ры­мыз­дың iшiндегi ең ерек­шесi. Та­зы – ит ата­у­лы­ның бек­за­ты. Оған ит­тер­де бо­ла­тын бит пен құрт түспейдi! Ол та­мақты да талғап жейдi! Жүгiрген кез­дегi сұлу­лығы, аң қуған­дағы ақыл­ды­лығы, алғыр­лығы – теңдессiз дүние. Ар­хе­о­лог Зей­нол­ла Са­ма­шев та­зы­ның қола дәуiрiнде жа­салған мүсiндерiн та­у­ып алған. Са­у­да­гер­лердiң та­зы­ны Ор­та Ази­я­дан апарғаны жай­лы қытай­дың көне де­рек­терiнде жа­зылған. Қытай бек­за­да­ла­ры олар­дың сүйегiн өздерiмен бiрге көмдiрген. Бүгiнгi таңда та­зы­ны өсiрiп, бағып-қағып, бап­тап жатқан аза­мат­та­ры­мызға менiң өзiмнiң құрметiм шексiз! Не­ге де­сеңiз, олар жылқы өсiретiн жiгiттер секiлдi ше­телдiк ит­тердiң тұқымы­на та­бынған жоқ... Се­мейлiктер күшiктердi Аты­ра­у­дан, олар Арқадан, олар Түркiстан­нан ал­ды, осы­лай бiр-бiрiмен ара­ла­сып, iзденiп, бүгiнгi күнге оның ба­сын бес жүзге жеткiзiп, қазақы та­зы­ның құрып ба­ра жатқан ге­но­фон­дын қал­пы­на келтiрiп ал­ды. Жақын ара­да екi мыңға жетсе, ит­тердiң екi жүзге жуық тұқымы тiркел­ген ха­лықара­лық ре­естрiне та­зы­ны да тiркетiп ала­мыз. 

– Бiздiң Қара­та­у­да қарақұйрықты, арқар­ды же­ке алған әрi жүйрiк, әрi күштi та­зы тұқым­да­ры бар, оны бiз га­зетiмiзде жаз­дық та. Ал, қасқыр­ды же­ке ала­тын та­зы­лар бар ма?

– Бар. Ба­я­на­у­ыл­да бар, Ал­тай­да «най­ман­ның көкқасқасы» де­ген қасқыр ала­тын та­зы тұқымы да сақталған. Та­зы­ны Еу­ро­паға та­ны­с­тырған Па­риж уни­вер­си­тетiнiң про­фес­со­ры Карл Люж­фаль­фи 1875 жы­лы қазақ да­ла­сы­на кел­ген. Ол 2-3 та­зы­ны Са­марқан түбiндегi най­ман­дар­дан алған, бiздiң Өкiреш ата де­ген ба­ба­мыз сол жер­де жа­тыр, бiреуiн Аты­ра­у­дан алған. Со­ны апа­рып Па­риж­дегi көрме­ге қойған. Еу­ро­па­лықтар өздерiнде де аңшы ит­тердiң не­ше түрi болғаны­мен, та­зы­ның сұлу­лығы мен жүйрiктiгiне таң қалған. Сол күннен ба­с­тап қазақ да­ла­сы­нан та­зы әке­тушiлер көбей­ген, олар сол арқылы өз ит­терiнiң тұқымын асыл­дан­ды­рып отырған... Қытай­да аңшы­лықты жақсы көрген Нұрта­за де­ген мол­да­ның та­зы­сы бо­лып­ты. Аңшы­лықта жүрген жерiндегi ма­зарға тоқтап, Құран оқыса, та­зы­сы да ал­дыңғы екi аяғымен бетiн си­пай­ды екен... Ау­ыл­дың шетiне арқан­дап қойған мол­да­ның аты­ның шыл­бы­рын қазықтан тiсiмен шешiп, таң ал­дын­да үйiне алып ке­ледi екен. Және үнемi бiр уақыт­та!.. Қытай қазақта­ры қазақы төбеттi де жаңғыр­тып жатқан көрiнедi. Қырғыз ағай­ын­дар өздерiнiң жүндес та­зы­сын қай­та қолға алып жа­тыр. Бiзде де та­зы өсiрудi қолға алып жатқан аза­мат­тарға мем­ле­кет ар­найы сти­пен­дия тағай­ын­да­са та­ма­ша бо­лар едi...

Аха, ұмы­ты­лып ба­ра жатқан құнды­лықта­ры­мыз­ды жа­ды­мыз­да қай­та жаңғыртқаныңыз үшiн көп-көп рах­мет! Бар ша­ру­а­ла­рыңыз­дан үзiлiп шығып, Оңтүстiкке келiп қай­тыңыз. Мұнда да жылқымен бiрге ұйықтап, бiрге оя­на­тын құмар жiгiттер көп. Қалған әңгiменi ел­ге келiп ай­тыңыз. Сiздiң мазмұнды әңгiмеңiздi ес­ту қазаққа пай­да әкел­ме­се, зи­ян тигiзбейдi деп ой­лай­мыз!

Әңгiме­ле­с­кен Өмiрзақ АҚЖIГIТ, «Оңтүстiк Қазақстан».

comments powered by HyperComments

Соңғы мақалалар


Warning: Invalid argument supplied for foreach() in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/components/com_k2/models/item.php on line 1594

Warning: Invalid argument supplied for foreach() in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/components/com_k2/models/item.php on line 1594

Warning: Invalid argument supplied for foreach() in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/components/com_k2/models/item.php on line 1594

Warning: Invalid argument supplied for foreach() in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/components/com_k2/models/item.php on line 1594

Warning: Invalid argument supplied for foreach() in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/components/com_k2/models/item.php on line 1594

Warning: Invalid argument supplied for foreach() in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/components/com_k2/models/item.php on line 1594

Warning: Invalid argument supplied for foreach() in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/components/com_k2/models/item.php on line 1594

Warning: Invalid argument supplied for foreach() in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/components/com_k2/models/item.php on line 1594

Warning: Invalid argument supplied for foreach() in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/components/com_k2/models/item.php on line 1594

Warning: Invalid argument supplied for foreach() in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/components/com_k2/models/item.php on line 1594

Warning: Invalid argument supplied for foreach() in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/components/com_k2/models/item.php on line 1594

Warning: Invalid argument supplied for foreach() in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/components/com_k2/models/item.php on line 1594

Warning: Invalid argument supplied for foreach() in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/components/com_k2/models/item.php on line 1594

Warning: Invalid argument supplied for foreach() in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/components/com_k2/models/item.php on line 1594

Warning: Invalid argument supplied for foreach() in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/components/com_k2/models/item.php on line 1594

Газеттің жаңа номері

"Оңтүстік Қазақстан" газетінің PDF нұсқасы

Көшіру

Архив

« Қараша 2017 »
Дс Сс Ср Бс Жм Сб. Жк
    1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30      

Warning: Invalid argument supplied for foreach() in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/components/com_k2/models/item.php on line 1594

Warning: Invalid argument supplied for foreach() in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/components/com_k2/models/item.php on line 1594

Warning: Invalid argument supplied for foreach() in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/components/com_k2/models/item.php on line 1594

Warning: Invalid argument supplied for foreach() in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/components/com_k2/models/item.php on line 1594

Warning: Invalid argument supplied for foreach() in /var/www/vhosts/v-94371.webspace/www/okg.kz/components/com_k2/models/item.php on line 1594
JoomShaper